रसब्रह्मसमर्थनम्

अपर्याप्तमुदाकारामामपर्यायतमास्मिताम् ।
प्रपद्ये सकलास्वादां निष्कलां रसभारतीम् ॥

पूर्वपीठिका

तदिदं ‘रसाध्याय’संज्ञितस्य कस्यचन ग्रन्थस्य सारासारविवेचनार्थं समायोजनम् । तथापि नास्माभिरस्यैकस्य मीमांसने मनः प्रवर्ततेतराम् । यत ईदृशा आक्षेपविक्षेपा बहोः कालादारभ्य वर्तमाना एव विद्वज्जगति । नेदमपूर्वं किञ्चिन्नाप्यभिनवम् । अन्यच्च नात्र काप्यस्मदीयानस्मदीयविभेदव्यपदेशोऽपि लगति । यतः पुरा हि रसस्यानुमानिकतां लोलुपतां सुखदुःखात्मकतां च कथयद्भिः कथाकृद्भिः स्वकीयं मूलच्छेदं पाण्डित्यमस्मिन्नेव भारते देशे प्रादर्शि नैकधा । अतोऽत्र न कापि स्वजनपक्षपातपातित्यमस्मासु लिप्यते । अपि च वैदेशिकैः कैश्चित्प्राप्तसंस्कृतविद्यागन्धैर्गन्धिलैः पौनःपुन्येन भारतीयार्षसंस्कृतेर्जीवातुभूतमानन्दपारम्यं निजाग्रहैरग्रहणैर्वा मुह्यद्भिर्निराकर्तुं कृता कूटपरम्परा । तत्रभवद्भिः प्रेक्षावित्कूटस्थैः प्राचार्यहिरियण्णमहोदयैः पूर्वमेव सङ्क्षेपसुन्दरं समर्थं च समर्थनं व्यधायि रसपारम्यस्य । तदत्रास्माभिरनुसंधेयमिति परिकरश्लोकः –

पारदृश्वा सारदृश्वा हिरियण्णमहोदयः ।
चक्रे यच्छास्त्रसङ्क्षेपं तदस्मद्ध्यानमर्हति ॥[1]

एवमेव वार्तमानिकेषु विद्वत्सु नैकतमेन पादेकल्लुनरसिंहभट्टवर्येण भारतीयसंवेदनं[2] कथयता कश्चनार्षो नयः प्रकाशितः । ईदृशाः पूर्वसूरिभिरानन्दकुमारस्वामि-वासुदेवशरणाग्रवाल-गुण्डप्पप्रमुखैः प्रपञ्चित एव । तथाप्यलङ्कारशास्त्रदृशा प्रत्येकतया नरसिंहभट्टमहोदयेन[3] किमप्यनुत्तमं कल्पितं किल तदनुसारमेवं वक्तुमलमिति सङ्ग्रहः –

भट्टो नृसिंहनामा च यत्संवेदनमाह तत् ।
पुनरत्रानुसंधेयं यतस्तत्कृत्स्नदर्शनम् ॥[4]

शास्त्रजातमिदं सर्वं जीवत्सामग्र्यसत्त्ववत् ।
साक्षात्कृत्य सुधीः पश्येत्समष्टिं नैव विस्मरेत् ॥

व्यष्टिवैचित्र्यसर्वस्वं स्वानुभूतौ विलीयते ।
वृक्षवैविध्यमुग्धानां कथं कान्तारदर्शनम् ॥

सम्प्रति पूर्वपीठिकारूपेण भारतीयसौन्दर्यशास्त्रसंबद्धं किञ्चिदत्र प्रस्तूयते । सर्वमिदं कारिका-वृत्तिमाध्यमेन निरूप्यत इति विदितवेदितव्यानामपरोक्षमेव ।

नानुमेयो परोक्षो न नाप्तवाक्यैकवेदनः ।
न प्रत्यक्षोऽपि लोकार्थे ह्यपरोक्षो रसः स्मृतः ॥

भौताः पदार्थाः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां ज्ञायन्त इति निश्चितम् । किञ्च भावानामभौतत्वं सुप्रतिष्ठितमिति हेतुना भौतन्यायोऽत्र न प्रसज्यते । भावानामभौतत्वं तु तेषामभावायापि न कल्प्यते । यतः स्वसंवेदनविरुद्धोऽयं प्रसङ्गः । अतो हि नैते भावाः परोक्षाः । तर्हि किमवशिष्यत इति विचिकित्स्यते चेदपरोक्षा एव भावा इति  निगमनम् । केचनाधुनिकविज्ञानिन आहुर्यद्भावा अपि काश्चन मस्तिष्कमग्नविद्युद्रासायनिकप्रक्रिया इति । स्यादिदं तथ्यं वाऽतथ्यम् । अनेन नास्माकं मतं प्रतिहन्यते । यतस्तथ्यमिदं न कदाप्यस्मद्भावेषु बुध्यते । स्यान्नाम रति-हास-क्रोध-विस्मयोत्साहादिभावप्रपञ्चः काचिद्रासायनिकी क्रिया । परमस्मासु तथ्येनानेन प्रीतिर्वा भीतिर्वा शान्तिर्वा दान्तिर्वा न जायते । अतः स्वसंवेदनपरिधिबाह्या ये केऽपि वैज्ञानिकवास्तवाविष्कारा मानुषसंदर्भेषु न मनागपि परिणमन्तीत्यलम् । तस्मात्तदिदमवधेयं यद्भौतादिविषयज्ञानेन वाऽज्ञानेन भावप्रपञ्चे न किञ्चिदुपचीयते न किञ्चिद्वाऽपचीयत इति परमार्थः । प्रायेण लोके भव-भावयोरशास्त्रीयानुदारस्वच्छन्दसाङ्कर्येण धीमन्तोऽपि जनाः क्लेशमनुभवन्ति परेषु च क्लेशमनुभावयन्तीति सर्वथा शोचनीयम् ।

भौतादिशास्त्रजातानां सृतिवद्रैखिका नहि ।
भावशास्त्रस्य चास्यर्धिश्चाक्री संविच्चिरन्तनी ॥

सामान्यतो भौतादिशास्त्रविद्याविकासं निर्वर्ण्य साम्प्रतिकपण्डिता भावाश्रितानां कलानामपि जीवव्यापाराणामपि प्रगतिः काचिद्रेखात्मिकेति भ्रान्तिमुत्पादयन्ति । किञ्च वस्तुस्थितिरन्यैव विद्यत इति प्रेक्षावतामपरोक्षम् । रसमीमांसा तु सर्वथा भौतातीतसरणिमनुवर्तते । अतोऽत्र शास्त्रविकासो न सर्वथा रेखात्मकः । तस्मादेव मुनिना भरतेन प्रोक्ते नाट्यवेदे बीजभूता नैके महाविषयाः परवर्तिनामनेकेषां विदुषां स्वानुभूतिपुरस्सराङ्गीकारार्थं समभवन् । परन्तु तत्र तत्र स्पष्टीकरणं वा विस्तरणं वा भङ्ग्यन्तरनिरूपणं वा समपेक्षितम् । न कदाप्यस्माभिर्मुनेर्भरतस्य सरला सुकरा वाणी शास्त्रशैशवत्वाय स्वीकार्या । वेदोपनिषत्सु यत्तत्त्वं प्रगल्भमपि समर्थं, प्रगाढमपि समग्रं सुलभवाग्लभ्यं ; रामायण-महाभारतादिष्वार्षकाव्येषु मानुषभावभूमानुभवकल्पनं यद्भव्योदारमूहातीतमपि साहजिकं तत्तथैव नाट्यवेदेऽपि विज्ञेयम् । अत्रैव महामतयोऽप्यस्मत्कालीना नैकशास्त्रेषु कृतभूरिपरिश्रमा व्यामोहिता इव दृश्यन्ते । तदपसरणं नास्माभिरुपमातुरलम् । केवलं तन्निरूपणमेव मेधामितम्पचानां मादृशां विनम्रो यत्न इति प्रणिपातपुरःसरं विज्ञाप्यते ।

उदाहरणपद्यानां काव्यानां वा तथैव च ।
रूपमात्रहतः कुर्यान्न तत्सिद्धान्तदूषणम् ॥

केवलं स्वर्णभूषाणां विचित्राकृतिविस्मितः ।
न कोऽपि कुरुते विद्वांस्तदुपादानगर्हणम् ॥

अन्यच्च साम्प्रतिकाः साहित्यविमर्शनविदः प्रतिनिविष्टतया भारतीयकलासिद्धान्तेषु कौलीनदिदृक्षवः क्वचित्क्वचित्तत्तदालङ्कारिकदेशकालीनरुचिवैकट्यफलान्युदाहरणपद्यानि परिभावयन्तस्तद्भित्तिप्रायाणि तत्त्वान्यपि विसंवादीनीति प्रजल्पन्ति । किञ्च न ते जानन्ति यत्प्रत्ने काञ्चनपरिष्कारे सत्यपि रूपवैरूप्ये स्वरूपस्सौष्ठवं न हिनस्तीति । अतः सर्वदास्माभिश्चिरन्तनानां सिद्धान्तमीमांसावसरे प्रतिभावद्भिर्भाव्यं ; येन न कदाचिदपि लक्ष्यदोषा लक्षणेषु नापतेयुः । अग्निरन्नमपि पचति, पाचकमपि दहति । न तेन कदाचिदपि दुष्यति ।

स्वसंवेदनमूलत्वादार्युवेदौषधीरिव ।
रससिद्धान्ततत्त्वं च त्रिकालाबाधितं भवेत् ॥

केवलं मूलिकादीनां रासायनिकचिन्तनम् ।
यदिष्यते तथैवात्र मनःशास्त्रीयशोधनम् ॥

आयुर्वेदे भारतीये यद्यप्यौषधानां रासायनिकी प्रक्रिया चातुराणां देहान्तस्तेषां व्यापारविधिर्न निश्चप्रचं प्रत्यपादि तच्छास्त्रविद्भिस्तथा च देहरचनामर्मसर्वस्वनिरूपणं नाकारि लोकोर्जितं तथापि प्रायेण निरपवाद इव चिकित्सा वर्वर्ति स्वास्थ्यं च जरीजागर्ति । समासत इदमत्र वक्तव्यं यदायुर्वेदे भिषङ्मुखनिदानमेव विद्यमानमपि विनापि प्रयोगालयपरिकरव्यूहपरामर्शनेन भैषज्यं प्रसरत्येव ; गदाली निर्गलत्येव । अनेनैव न्यायेन रससिद्धान्तेऽपि विनाऽधुनिकमनःशास्त्रीयपरिशोधनं, विना तत्तद्देशकालीनसामाजिकार्थिकराजकीयसांस्कृतिकवैलक्षण्यसमाकलनं केवलं मानुषास्तित्वस्य भावसामान्यस्य निस्सामान्यसार्वत्रिकानुभवपुरस्सरं यच्चिन्तनं विहितमनेनैव सर्वमपि जैविकचित्तवृत्तिविलसनं यावन्मात्रं विविधकलाविदां तत्प्रयोक्तॄणां च सौकर्याय पर्याप्तं तावन्निरूपितं निराकुलम् । कुर्वन्तु नाम साम्प्रतिका अस्यां दिशि संशोधनं यन्मनःशास्त्रीयादिप्रतिनवतन्त्रज्ञानविज्ञानसौविध्यसाध्यम् । यदि क्वचित्क्वचिद्रसतत्त्वमहागारप्राकारसालभञ्जिकानां पादालक्तकलेपने प्रयोजकता स्यादनेन स्वागतार्हमेव सुतराम् । परं निश्चयोऽयं यत्स महागारः सर्वथा सुदृढः सुस्थिरः सुचिरं स्थास्यत्येव परमानन्दपरमात्मगर्भितश्च । यतोऽत्र दत्तस्यायुर्वेदीयदृष्टान्तस्येव न रसतत्त्वं भौतमात्रम् । तदिदं भावपरमम् । अतो हि नात्र कापि यातयामता कालबाह्यता वा क्लिश्यत्यस्मान् । केवलं तत्त्वस्पष्टीकरणार्थं स्थूलोऽप्यसावायुर्वेदीयदृष्टान्तो दत्तः । सत्यमेवानेन हीनोपमानदोषदूषिता स्यादत्र विचारसरणिः । तथापि यथोपनिषत्सु वेदेषु वा तत्र तत्र हीनोपमानप्रायाणि भवन्ति वाक्यानि तथात्राप्यन्वेयम् । रसपर्यवसायिनि ध्वनिप्रतिपादनावसरे यथाऽऽनन्दवर्धनेन तत्रभवता केवलं ध्वनिमात्रप्रतिष्ठापनार्थमवरोऽपि वस्तुध्वनिरादृतः स एव नयोऽत्र प्रादर्शीति स्वसमयमर्यादां स्मरन्तो वयं विरमामः । सर्वमिदमस्मत्प्रबन्धेष्वन्यत्र सुविस्तरं निरूपितमिति वाग्विग्लापनेनालम् ।[5]

SRI SATCHIDANANDENDRA SARASWATI

सच्चिदानन्द-कृष्णाभ्यां वेदान्तत्वं यदीरितम् ।
तदेव भरतप्रोक्ते रसतत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥

यथा वेदान्तशास्त्रस्य निर्विशेषसार्वत्रिकानुभवपारम्यं, अध्यारोपापवादप्रक्रियानिरूपणं तत्रान्यतमस्यावस्थात्रयस्य मीमांसनं निस्सन्दिग्धेन विधिना स्वनामधन्येन विदुषा कृष्णस्वामिना च तच्छिष्यतल्लजेन श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतिस्वामिचरणेन व्यधायि तथैव चिरन्तनेन मुनिनापि तत्रभवता भरतेन महानयमौपनिषदिको नयः प्रगल्भतया समाकलितः स्वकीये नाट्याम्नाये । नात्र काचिच्छ्रद्धाजडता, विश्वासाभासाभासता, हेत्वाभासरूषिता दुस्तर्कसरणिः प्रवर्तिता । केवलं सर्वापचेयप्रमाणैरेव सकलमपि समनुष्ठितम् । तद्यथा –

अध्यात्म-लोक-शास्त्राख्यप्रमाणात्रितयान्वितम् ।
कलामीमांसनं कार्यं सम्प्रदायक्रमो ह्यसौ ॥

अत्राभिनवगुप्तपादैः स्पष्टीकृतमिदमेव स्वटीकायाम् । रुय्यकेणापि न्यरूपि महिम्नो व्याख्यावसरे । अस्मद्गुरुचरणैरवदातकीर्तिभिः कृष्णमूर्तिमनीषिभिः स्वप्रबन्धे सम्यगिदं प्रत्यबोधि [6] । तत्सर्वमादृत्य कल्पयामश्चेदध्यात्मं नाम स्वसंवेदनं, लोकस्तु लोक्यमानो लोक एव यद्देशकालप्रतिष्ठितः, शास्त्रं तावदेतयोः समाहारस्वरूपं ज्ञान-विज्ञानसमन्वितं युक्तिपुरस्सरस्यानुभवस्य निश्चप्रचनिरूपणम् ।

पूर्वसूरीणां सरणिमेव समाकलय्य कलयामश्चेदियमत्रोपलब्धिः –

अवस्थात्रयनीत्यैव सच्चिदानन्दवेदनम् ।
स्वात्मनस्तु यथैवास्ते रसस्यापि तथैव हि ॥

किञ्चानन्दो रसस्यास्ते स्फुरद्बाह्यकलाक्रमैः ।
निमित्तहत एवायं ह्यतो ब्राह्मसहोदरः ॥

वक्रोक्तिचिन्तनं चापि श्रुत्यन्तनयसन्निभम् ।
अध्यारोपापवादाभ्यां सुधीमद्भिः प्रवर्तते ॥

ध्वनिसर्वस्वविज्ञानं पुनर्वेदान्तनीतिवत् ।
नेति नेति क्रमेणैव रसपर्यवसायि हि ॥

सच्चिदानन्दघनस्य ब्रह्मणो यत्स्वरूपं तदेवात्मन इति निरुल्लङ्घ्यो वेदान्तसमयः । किञ्च बाह्येन कलानिमित्तेन प्रत्यभिज्ञेयस्तावद्रसानन्दः सर्वथाऽवसितायां कलायां तिरोधत्ते । अत एव निमित्तहतोऽयमानन्दः सर्वात्मना ब्रह्मास्वादसहोदरः । तस्मादेव रसमीमांसावसरे वेदान्तिनामेव नयः समादरणीयः । नो चेद्विचारसरणिरेव विपद्यते । युक्तं हि सूक्ष्मं वस्तु विवेक्तुं सूक्ष्मतरं साधनं कल्प्यत इति । वक्रोक्तिस्तावद्वक्रतापरपर्याया सकलासु कलास्वलङ्कृतिरूपा । अलङ्कृतीनां सिद्धिस्तु सुतारामध्यारोपापवादयुक्त्यैवेति सङ्ख्यावतां विदितमेव । यथा मुखचन्द्र इत्यत्र मुखोपरि चन्द्रस्याध्यारोप आदौ, तद्दर्शनेन सुतरामाह्लादमात्रजनकत्वतात्पर्येण तदपवादोऽपि पश्चात् ।  एवं कलासामान्यस्य रूपसर्वस्वं वक्रतेति प्रतीयते । ध्वनिस्तावत्परम्पराऽनुरणनरूपो रसेन विना न कुत्रापि विरमति । यथा ब्रह्मवादिनां सर्वोपाधिजातं यावत्सच्चिदानन्दघनासाधनं तावन्नेति-नेतिक्रमेणैव निराक्रियते । इत्थं प्रतिपदमस्माभिः कलाशास्त्रस्य वेदान्तशास्त्रोपजीवित्वं सनिदर्शनं सयुक्तिकमपि प्रपञ्चितमित्यलम् ।

Notes

[1] Hiriyanna, M. Art Experience. Mysore: Kavyalaya Publishers, 1954

[2] Bhat Narasimha, P. Bhāratīyasaṃvedane – saṃvāda. Udupi: 2013

[3] Bhat Narasimha, P. Kāvyamīmāṃse - Hosa Hoḻahugaḻu. Mangalore: 2016

[4] Bhat Narasimha, P. Bhāratīyaṛṣiparaṃpare mattu Saṃskṛtasāhitya. Mangalore: 2003

[5] Ganesh, R. Bhāratīyakāvyamīmāṃse hege Bhāratīya. Ayana, Dr. T. Vasantha Kumar Felicitation Volume. Udupi: 2013

[6] Krishnamoorthy, K., Pramanas: Criteria in Indian Aesthetics. New Bearings of Indian Literary Theories and Criticism. Ahmedabad: B. J. Institute of Learning and Research, 1982

[Written in the classical karika-vritti style, this article is a critique of Sheldon Pollock's monograph 'A Rasa Reader']

To be continued.

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...