1857ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮೆಲುಕು (ಭಾಗ ೫)

“ಚಲೋ ದಿಲ್ಲೀ!”

ಈಗ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ “ಚಲೋ ದಿಲ್ಲೀ!” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡದ್ದು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಗೆ ಅದು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸುಭಾಷಚಂದ್ರ ಬೋಸರ ಸೇನಾಭಿಯಾನದಲ್ಲೂ (1944) ಮೊಳಗಿದ್ದು ಅದೇ ಘೋಷಣೆಯೇ.

1857ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಘೋಷಣೆಗಳು ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಕೇಳಬಂದವು: ‘ಚಲೋ ದಿಲ್ಲೀ!”; “ಮಾರೋ ಫಿರಂಗೀ ಕೋ!”

ಈ ಮಂತ್ರಘೋಷದೊಂದಿಗೆ ಮೀರಠಿನ ಸೈನಿಕಸಮೂಹಗಳು ದೆಹಲಿ ತಲಪಿದವು.

ಮೊಘಲ ವಂಶದ ಕಡೆಯ ರಾಜ ಬಹದ್ದೂರ್‍ಶಹಾ ಜಫರನನ್ನು (ಅವನು ಔರಂಗಜೇಬನ ವಂಶಿಕ) ಇಡೀ ಭಾರತದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪರೋಕ್ಷ ಕಾರಣವೂ ಇತ್ತು. ಅದೆಂದರೆ – ಯಾರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೇ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂಬ ಪರಿಗಣನೆ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನಿಂದ ಹೊರಟ ಯಾವುದೇ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರಭುವಾಗಿರುವಾತನೇ ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪ್ರಮುಖನೂ ಆಗಲಿ – ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಬಹದ್ದೂರ್‍ಶಹಾನಿಗೆ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು.

ಮೀರಠ್ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳ ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ದೆಹಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದುದು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಅವರು ವೃದ್ಧ ಬಹದ್ದೂರ್‍ಶಹಾನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದರು. ಒಬ್ಬ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಹೀಗೆ ಕೊಂದು ಆ ಮಕ್ಕಳ ಶವಗಳನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಾಡಿದರೆಂದು ವರದಿಯಿದೆ. ಈ ವರ್ತನೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲೇ ಹಲವರಿಗೆ ಅಸಭ್ಯ, ಅನಾಗರಿಕವೆನಿಸಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವೂ ಬಂತೆಂದು ಹೇಳಿಕೆಯಿದೆ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಬಹದ್ದೂರ್‍ಶಹಾನನ್ನು ಬರ್ಮಾದ ರಂಗೂನಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು.

ಕುತ್ಸಿತ ಪ್ರಚಾರ

ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶದ ಸಿಖ್ ಸಮುದಾಯದವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರೆಂದು ಹಲವರು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಚಾರ ಹೀಗಿತ್ತು: “ನಿಮ್ಮ ಗುರು ತೇಗಬಹಾದ್ದೂರನನ್ನು ಕೊಲೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಈ ಮೊಗಲರೇ. ಹಾಗೆ ಕೊಂದು ಆ ಗುರಿವಿನ ಶವವನ್ನು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಣ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ನೇತುಹಾಕಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸಿಖ್ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮೊಘಲರು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದರು, ತೇಜೋಭಂಗ ಮಾಡಿದರು, ಜನಮಾನಸವನ್ನು ಅಸೀಮ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಗುರಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಅಮಾನುಷತೆಗೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಬಹದ್ದೂರ್‍ಶಹಾನ ಸಂತನವನ್ನು ನಾವು ಕೊಂದು ತೋರಣ ಕಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.” ಈ ಕಥನ ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1857ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಷ್ಟೋ ಹಾಡು ಲಾವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವವಿದೆ.

ದೆಹಲಿಯ ನಂತರ ಸೈನಿಕರು ಲಖ್ನೌ ಮೇಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾನ್‍ಪುರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳು ದಾಳಿಗೊಳಗಾದವು. ಲಖ್ನೌದಲ್ಲಿ ದರ್ಬಾರ್ ಭವನ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಯಿತು. ಸೈನಿಕರು ಎಷ್ಟು ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸಹೊರಟ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೇಖಕರು ಕಾನ್‍ಪುರ ದಾಳಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ.

“ನಾನಾಸಾಹೇಬ್, ತಾತ್ಯಾಟೋಪೆ ಮತ್ತು ಅಜೀಮುಲ್ಲಾಖಾನ್ – ಇವರು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು – ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನೂ ಎಳೆಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲಪಿಸಲಾಗುವುದೆಂದು. ಆದರೂ ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲ ಸೇರಿದಾಗ ಕಾನ್‍ಪುರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೊಂದರು.” ಈ ಪಲ್ಲವಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲೂ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾನ್‍ಪುರದಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ನಾನಾಸಾಹೇಬನ ಅರಿವಿಗೇ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಥನವೂ ಇದೆ. ತಾತ್ಯಾಟೋಪೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೇಳಿಕೆಯಿದೆ: “Except in a just war (ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲೂ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ನಮ್ಮಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಾಚರಣೆ ಆಗಿಲ್ಲ.” ಆದರೂ ಈ ಆರೋಪ ಸತತವಾಗಿ ಪುನರುಚ್ಚಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತ ಹೋಯಿತು.

ಝಾನ್ಸಿ, ಜಗಧೀಶ್‍ಪುರ

ಇನ್ನು ಝಾನ್ಸಿಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ 1858ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದ ವಿವರಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ಕಾಲ್ಪಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆ ಶೌರ್ಯಭರಿತ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯಿತು. ಹೋರಾಡುತ್ತಲೇ ಝಾನ್ಸಿರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವೂ ಆಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, “She was the best and bravest among the mutineers.” (“ಆ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಪೈಕಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೂ ಅತ್ಯಂತ ಶೌರ್ಯವಂತಳೂ ಆದವಳು ಝಾನ್ಸಿ ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ.”)

1857ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲೇಬೇಕಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಬಿಹಾರದ ಜಗದೀಶ್‍ಪುರ. ಅಲ್ಲಿ 80 ವರ್ಷದ ಕುವರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಅವನ ತಮ್ಮ ಅಮರಸಿಂಹ – ಇವರು ಎಂಟು ತಿಂಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಣಿಯದೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಚ್ಚಿನಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕುವರಸಿಂಹ ತೀರಿಕೊಂಡ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅಸಂಖ್ಯ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಊರುಗಳವರೂ ವೀರೋಚಿತವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆ. ಹಿಂದೆ ಸ್ಮರಿಸಿದ ಕನ್ನಡದ ಲಾವಣಿಕಾರ ಹೀಗೆ ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ:

ಗತ್ತಿನ ಝಾನ್ಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯ್ ಕೈ-
ಕತ್ತಿಗೆ ಬೆದರಿದ ಬ್ರಿಟೀಷರು
ತತ್ತರಪಡುತಲಿ ತಾತ್ಯಾಟೋಪೆಯ
ತೋಫಿನ ಬಾಯಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರು.
ಸತ್ತರು ಬಹು ಜನ ಸಿಪಾಯಿ ಯುದ್ಧದಿ;
ಸರ್ವಕ್ಕು ಕಾರಣ ಬ್ರಿಟೀಷರು.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ ಸಾರಿದ ವೀರರ
ಸಾಲುಮರಕೆ ನೇಣೆತ್ತಿದರು.
ವಿರಾಟ ವಿಕ್ರಮ ಮರಾಠ ಪೇಶ್ವೆಯ
ಭರಾಟಕಂಜಿದ ಬ್ರಿಟೀಷರು. . . .

ಈಗ್ಗೆ ಐವತ್ತರವತ್ತು ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಜನಿತವಾಗಿದ್ದ ಈ ಲಾವಣಿಯನ್ನು ನಾವು ಶಾಲೆಯ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾಗ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು.

ಏನೆಲ್ಲಾ ನಡೆದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ವಲ ಅಗ್ನಿಯೂ ಒಮ್ಮೆ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು.

ಶೌರ್ಯಸರಣಿ

ಸಹಜವಾಗಿಯೆ ಈ ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಲವರ ಹೆಸರುಗಳು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತವೆ: ನಾನಾಸಾಹೇಬ ಪೇಶ್ವೆ, ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಕಾರಿ ತಾತ್ಯಾಟೋಪೆ, ನಾನಾಸಾಹೇಬನ ದಾಯಾದಿಯ ಮಗ ರಾವ್‍ಸಾಹೇಬ ಪೇಶ್ವೆ. ರಾವ್‍ಸಾಹೇಬನನ್ನೂ ಆಮೇಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಕಿದರು.

ಕೋರ್ಟ್‍ಮಾರ್ಷಲ್‍ಗೆ ಒಳಪಡಿಸುವುದು, ಅಪರಾಧಿಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಗಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಕುವುದು – ಇದು ದಿನನಿತ್ಯದ ಕಟ್ಟಳೆಯೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಮದರಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಟ್ ಮಾರ್ಷಲ್‍ಗೊಳಗಾದ ಸುಮಾರು ಒಂದುಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಹೋರಾಟಗಾರರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೊಯ್ದು ನೇಣುಹಾಕಿದರು – ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕ ಹೋರಾಟ ನಡೆದಿತ್ತೆಂದು ಇದರಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು.

ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಿಚ್ಚು ಆರಲು ಸುಮಾರು ಮೂರು ವರ್ಷ ಹಿಡಿಯಿತು. ಇಡೀ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಡಿದವರು ಎಷ್ಟು ಮಂದಿ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆಬೇರೆ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿವೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮಂದಿ ಸತ್ತರೆಂಬ ಕಥನಗಳೂ ಇವೆ; ಅದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿದ್ದೀತು. ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಆಹುತಿಯಾದುದಕ್ಕಂತೂ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಧೀರರಾಗಿಸಿದ ಘಟನೆಯೆಂದರೆ 1857ರ ಹೋರಾಟ – ಎಂದು ಹಲವಾರು ಮಂದಿ ಬ್ರಿಟಿಷರೂ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರನೆ ಪಾಣಿಪತ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆ ಇದು ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅಹಮದ್‍ಶಹಾ ಅಬ್ದಾಲಿ ಮತ್ತು ಮರಾಠರ ನಡುವೆ 1761ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ ನುಡಿ – ಆ ಯುದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ವಿಧವೆಯಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಮನೆಯೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ – ಎಂದು. ಆ ಘೋರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ನಡೆದ ವ್ಯಾಪಕ ಸಮರವೆಂದರೆ 1857ರದು.

1857ರ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಪರಾಭವವಾದದ್ದು ಹೌದು. ಸೋತ ಘಟನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ವೈಭವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ‘ಸೋಲು’ಗಳು ಗೆಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. Certain defeats are more glorious than victories. ನಾಡಿನ ಭವಿಷ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಸೋಲುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿರುವ ಇತಿಹಾಸದ ನಿದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ. ಅಂಥ ಒಂದು ಚರಿತ್ರಾರ್ಹ ಘಟನೆ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರಿಂದಾದ 1857ರ ಹೋರಾಟ.

ಅಂಥ ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣಾರ್ಹ ಘಟನೆಗಳು ಹತ್ತಾರು ಇರುತ್ತವೆ. ವಿವರಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿ, 1857ರ ಮಹಾಸಮರದ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಯಿತೆಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಲಾಭಕಾರಿಯಾದೀತು.

ಮುಂದುವರೆಯುವುದು...

(ಈ ಲೇಖನವು 'ಉತ್ಥಾನ' ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಡಿಜಿಟೈಜೇಷನ್ (ಟಂಕನ) ಮಾಡಿಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರಿಗೂ ಕರಡುಪ್ರತಿ ತಿದ್ದಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕಶ್ಯಪ್ ನಾಯ್ಕ್ ಅವರಿಗೂ ಧನ್ಯವಾದಗಳು.)

Author(s)

About:

After securing a gold medal at the Maharaja's College, Mysore, Dr. Sripathi Shastry went on to pursue an MA in History and a Ph.D at Pune University. He served as the Head of the Department of History, Pune University for several decades in addition to being one of the most prominent leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh. A polyglot and polymath, Dr. Shastry was widely read in Indian and Western literature, Indian and world History, several areas of Indian culture and spirituality. He travelled across the world delivering lectures and seminars on Indian culture and history. His speech on Christianity in India was later made into a booklet titled Retrospect: The RSS View on Christianity in India.

Prekshaa Publications

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...