“ಅಭಿನವಭಾರತಿ”ಯ ಕೆಲವೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು — ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ಮೇಲ್ಮೆ

This article is part 6 of 19 in the series Abhinavabharati

ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ಮೇಲ್ಮೆ

ಅಭಿನವಭಾರತಿಯ ಮೊದಲಿಗೇ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ಮೇಲ್ಮೆಯನ್ನು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ಕೃತಿಯ ಆದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಕೂಡ. ವಿಶೇಷತಃ “ರಸಾಧ್ಯಾಯ”ದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ರಸಪಾರಮ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವಿಧಾಭಿನಯಗಳೂ ಸಮುಚಿತವಾದ ವೃತ್ತಿ-ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೂ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ; ಸಹೃದಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಸಾಮಗ್ರಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ಭಟ್ಟತೌತನ ಪಾಠದ ಫಲವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ:

“ವಸ್ತುತಸ್ತು ದಶರೂಪಕ ಏವ | ಯದಾಹ ವಾಮನಃ ’ಸಂದರ್ಭೇಷು ದಶರೂಪಕಂ ಶ್ರೇಯಃ | ತದ್ವಿಚಿತ್ರಂ ಚಿತ್ರಪಟವದ್ವಿಶೇಷಸಾಕಲ್ಯಾತ್’ ಇತಿ | ತದ್ರೂಪರಸಚರ್ವಣಯಾ ತು ಪ್ರಬಂಧೇ ಭಾಷಾವೇಷಪ್ರವೃತ್ತ್ಯೌಚಿತ್ಯಾದಿಕಲ್ಪನಾತ್ | ತದುಪಜೀವನೇನ ಮುಕ್ತಕೇ ಯಥಾ ಚ ತತ್ರ ಸಹೃದಯಾಃ ಪೂರ್ವಾಪರಮುಚಿತಂ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯೇದೃಗತ್ರ ವಕ್ತಾಸ್ಮಿನ್ನವಸರ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಹುತರಂ ಪೀಠಬಂಧರೂಪಂ ವಿದಧತೇ” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೮೪).

“ನಾಟ್ಯಾತ್ಸಮುದಾಯರೂಪಾದ್ರಸಾಃ | ಯದಿ ವಾ ನಾಟ್ಯಮೇವ ರಸಾಃ | ರಸಸಮುದಯೋ ಹಿ ನಾಟ್ಯಮ್ | ನಾಟ್ಯ ಏವ ಚ ರಸಾಃ | ಕಾವ್ಯೇऽಪಿ ನಾಟ್ಯಾಯಮಾನ ಏವ ರಸಾಃ | ಕಾವ್ಯಾರ್ಥವಿಷಯೇ ಹಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕಲ್ಪಸಂವೇದನೋದಯೇ ರಸೋದಯ ಇತ್ಯುಪಾಧ್ಯಾಯಾಃ | ಯದಾಹುಃ ಕಾವ್ಯಕೌತುಕೇ—’ಪ್ರಯೋಗತ್ವಮನಾಪನ್ನೇ ಕಾವ್ಯೇ ನಾಸ್ವಾದಸಂಭವ’ ಇತಿ ’ವರ್ಣನೋತ್ಕಲಿಕಾಭೋಗಪ್ರೌಢೋಕ್ತ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗರ್ಪಿತಾಃ | ಉದ್ಯಾನಕಾಂತಾಚಂದ್ರಾದ್ಯಾ ಭಾವಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವತ್ಸ್ಫುಟಾಃ’ ಇತಿ |

ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾವ್ಯೇऽಪಿ ಗುಣಾಲಂಕಾರಸೌಂದರ್ಯಾತಿಶಯಕೃತಂ ರಸಚರ್ವಣಮಾಹುಃ | ವಯಂ ತು ಬ್ರೂಮಃ—ಕಾವ್ಯಂ ತಾವನ್ಮುಖ್ಯತೋ ದಶರೂಪಕಾತ್ಮಕಮೇವ | ತತ್ರ ಹ್ಯುಚಿತೈರ್ಭಾಷಾವೃತ್ತಿಕಾಕುನೇಪಥ್ಯಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪೂರ್ಯತೇ ರಸವತ್ತಾ ... ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಚಿತತಥಾವಿಧಚರ್ವಣಾಲಾಭಾಯ ನಟಾದಿಪ್ರಕ್ರಿಯಾ | ಸ್ವಗತಕ್ರೋಧಶೋಕಾದಿಸಂಕಟಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಭಂಜನಾಯ ಗೀತಾದಿಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಚ ಮುನಿನಾ ವಿರಚಿತಾ | ಸರ್ವಾನುಗ್ರಾಹಕಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ | ತೇನ ನಾಟ್ಯ ಏವ ರಸಾ ನ ಲೋಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ | ಕಾವ್ಯಂ ಚ ನಾಟ್ಯಮೇವ” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೮೮-೨೮೯).

ನಾಟ್ಯಾಯಮಾನತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸ್ವಾದವು ಅಸಂಭವವೆಂಬುದು ಸತ್ಯವೇ ಹೌದಾದರೂ ವಿಭಿನ್ನಕಲಾಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳದೇ ಆದ ಬಲಾಬಲಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವೇ ಅವುಗಳ ಅನನ್ಯಾಸ್ವಾದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ. ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯವು ಅದೆಷ್ಟೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತಿರಲಿ, ವಿಭಾವನಾಶಕ್ತಿಯು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿರದ ಪಾಮರಜನತೆಗೆ ಅದೆಷ್ಟೇ ಒದಗಿಬರುವಂತಿರಲಿ, ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶಗಳೆಷ್ಟೋ ದೃಶ್ಯಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ದಕ್ಕವೆಂಬುದು ಕಲಾಸತ್ಯ. ವಿಶೇಷತಃ ಕವಿಪ್ರೌಢೋಕ್ತಿಯ ನಯ-ನವುರುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯ-ವೈಶದ್ಯಗಳು ವಿವಿಧಪಾತ್ರ-ಸಂನಿವೇಶಗಳ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ವಿವರಗಳನ್ನೂ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ಪರಿ ಅನನ್ಯ, ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ಇದು ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಾಧ್ಯ. ಅಲ್ಲದೆ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನನೂ ಕಲ್ಪನಾಶೀಲನೂ ಆದ ಸಹೃದಯನಿಗೆ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯವು ಅದೆಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಅವನ ವಿಭಾವನಾಶಕ್ತಿಗೆ ಸಾಕಾಗದೆ ಹೋಗುವುದುಂಟು. ತತ್ರಾಪಿ ಕಥೆ-ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನೋ ಕಾವ್ಯ-ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನೋ ರೂಪಕ-ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ರಸಹ್ರಾಸವು ಸಹೃದಯರಿಗೆಲ್ಲ ಸ್ವಾನುಭವವೇದ್ಯ. ಇದನ್ನು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಗಮನಿಸದಿರುವುದೊಂದು ಚೋದ್ಯ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರೇಸರನಾದ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ಕೂಡ ಈ ಬಗೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ತಾಳಿರುವುದಿಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೀಯ. ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ರುದ್ರ/ಗಂಭೀರನಾಟಕವು (Tragedy) ಭೂಮಕಾವ್ಯಕ್ಕಿಂತ (Epic) ರಸಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲು. ಆದರೆ ಭೋಜರಾಜನು ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ನಾಟಕ-ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಿಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯವೇ ಮಿಗಿಲಾದ ರಸಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ.

ರಸವು ಸರ್ವಥಾ ಆನಂದಸ್ವರೂಪಿ

ರಸಾನುಭೂತಿಯು ಕೇವಲ ಸುಖವೇ ಅಥವಾ ಸುಖ-ದುಃಖಾತ್ಮಕವೇ ಎಂಬ ಚರ್ಚೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಲೌಕಿಕಸ್ತರದ ಭಾವಕ್ಕಲ್ಲದೆ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ರಸಕ್ಕಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ನಿಲವು. ಇದನ್ನವನು ಹತ್ತಾರು ಬಾರಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ರಸಾಸ್ವಾದವೆಂಬುದು ಆತ್ಮಾನಂದದ ಪ್ರಜ್ಞಾನಘನಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಂದಲ್ಲವೆಂಬ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕಲಾನುಭವವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ ಕೂಡ:

“ಸಾಮಾಜಿಕಾನಾಂ ಹಿ ಹರ್ಷೈಕಫಲಂ ನಾಟ್ಯಂ ನ ಶೋಕಾದಿಫಲಮ್” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೮೭).

“ಅಸ್ಮನ್ಮತೇ ಸಂವೇದನಮೇವಾನಂದಘನಮಾಸ್ವಾದ್ಯತೇ | ತತ್ರ ಕಾ ದುಃಖಶಂಕಾ?” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೮೯).

ಕೇವಲ ವಾಸ್ತವವಾದಿಗಳು (ಜಗತ್ಸತ್ಯವಾದಿಗಳು) ಮಾತ್ರ ರಸವನ್ನು ಸುಖ-ದುಃಖಾತ್ಮಕವೆಂದು ಲಕ್ಷಣೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಈ ಬಗೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುವ ಜಗತ್ತೇ ಇರುವಾಗ, ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೊಂದು ಅಂಶವಾದ ಕಲೆಯೇಕೆ ಬೇಕು? ಇಂತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಕಲೆಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆದರೆ ಅದು ರಸಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯಲಾಗದ ಅಜ್ಞಾನವೋ ಅಥವಾ ಅರಿತೂ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗದ ಕಾಪಟ್ಯವೋ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗೆ ಕಲಾನುಭವವು ಆತ್ಯಂತಿಕವಾಗಿ ಆನಂದಸ್ವರೂಪವೇ ಆದರೂ ಕಲಾನಿರ್ಮಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಅನುಭವ ಎಂಥದ್ದೆಂಬ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ಉತ್ತರ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಕಲಾನಿರ್ಮಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ರಸಾಸ್ವಾದದ ಆನಂದವಿರದು. ಅವರೇನಿದ್ದರೂ ಸಹೃದಯರಿಗೆ ಅಂಥ ಆನಂದವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿಸುವ ಪರಿಕರಮಾತ್ರಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ[1]:

“ಅತ ಏವ ಚ ನಟೇ ನ ರಸಃ ... ನಟೇ ತರ್ಹಿ ಕಿಮ್? ಆಸ್ವದನೋಪಾಯಃ | ಅತ ಏವ ಚ ಪಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ | ನ ಹಿ ಪಾತ್ರೇ ಮದ್ಯಾಸ್ವಾದಃ | ಅಪಿ ತು ತದುಪಾಯಕಃ | ತೇನ ಪ್ರಮುಖಮಾತ್ರೇ ನಟೋಪಯೋಗ ಇತ್ಯಲಮ್” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೮೯).

ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇಷ್ಟು ಸುಕರನಿರ್ವಾಚ್ಯವಲ್ಲ. ಕಲಾನಿರ್ಮಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರು ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದದೆ ಗತ್ಯಂತರವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಸಹೃದಯನಿಗೆ ಕಲಾಸ್ವಾದನಕಾಲದಲ್ಲುಂಟಾಗುವ ಆನಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಿಂಚಿದ್ಭಿನ್ನವೆನ್ನಬೇಕು. ದಿಟವೇ, ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಗುರು ಭಟ್ಟತೌತನೇ ಒಂದೆಡೆ ಒಕ್ಕಣಿಸುತ್ತಾನೆ: “ನಾಯಕಸ್ಯ ಕವೇಃ ಶ್ರೋತುಃ ಸಮಾನೋऽನುಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ” ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂಲಕಥೆಯ ನಾಯಕನ ಅಥವಾ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತದನುಕರ್ತನ, ಕಾವ್ಯರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಕವಿಯ ಹಾಗೂ ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಸಹೃದಯನ ಅನುಭವಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದೇ; ಮತ್ತದು ರಸಾನಂದವೇ ಹೌದು. ಆದರೆ ಇದೂ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಕ್ಷೋದಕ್ಷಮವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾಯಕನು ವಾಸ್ತವಜೀವನದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಸುಖ-ದುಃಖಸಂನಿವೇಶಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ರಸಾನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅಸಂಭವ. ಇನ್ನು ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಲಾಸೃಷ್ಟಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆನಂದವೇ ಇದ್ದರೂ ಕೃತಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರಬೇಕೆಂಬ ವ್ಯಗ್ರತೆಯೂ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಯೋಜನಬಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಶ್ರಮಗಳು ಕೆಲಮಟ್ಟಿಗೆ ರಸವಿಘ್ನಕಾರಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ನಿರ್ಣಿರೋಧವಾಗಿ ರಸಾನಂದವುಂಟೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದು. ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ ಸಹೃದಯನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರಸದ ಸಮಗ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಹೀಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ರಸಾನುಭೂತಿಯಿಲ್ಲವೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಲೇಖಕನು ಅರಿತ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರು ಉತ್ತರಿಸಿಲ್ಲ; ಅಷ್ಟೇಕೆ, ಗಣಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವೋಪಜ್ಞವಾಗಿ ಹೇಳವುದಾದರೆ, ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಲಾನಿರ್ಮಿತಿಯ ಹೊಳಹು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದಾಗ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಸಾಸ್ವಾದವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಹೊಳಹು ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಅವರದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದರೂ ಅವರ ಅಂಕೆಯಲ್ಲೆಂದೂ ಇಲ್ಲದ ಪ್ರತಿಭಾಶಕ್ತಿಯ ಫಲ. ಹೀಗಾಗಿ  ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಮೂಡಿದ ಕಾವ್ಯ-ಕಲಾಕಲ್ಪನೆಯು ಪಿಂಡಾಂಡದಲ್ಲಡಗಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಂತೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಬೀಜಮಾತ್ರವಾಗಿರುವ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಸಮೃದ್ಧವೆನಿಸಬಲ್ಲ ರಸಾಸ್ವಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಘನಸಾಂದ್ರಾನುಭವ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರದ್ಧಾರಸಿಕರು ಭಗವತ್ ಸ್ಫುರಣೆ, ದೇವರ ಕಾವ್ಯ, ಶಾರದಾನುಗ್ರಹ ಎಂಬಿವೇ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ದಟ್ಟವಾದ ರಸಾನುಭವವೇ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿ ಆ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂರ್ತತೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಿಂಚೊಂದು ಪ್ರದೀಪವಾಗುವ ತೆರದಲ್ಲಿ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರ ಕಾರಯಿತ್ರೀಪ್ರತಿಭೋನ್ಮೀಲಿತವಾದ ರಸಸಿದ್ಧಿಯು ಸಹೃದಯರ ಭಾವಯಿತ್ರೀಪ್ರತಿಭೋಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ದೋಹದವೀಯುತ್ತದೆ.

ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

[1] ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಯೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ನಿಲವನ್ನು ತಾಳುವುದು ಚೋದ್ಯ:

“ಕವಿರ್ಹಿ ಸಾಮಾಜಿಕತುಲ್ಯ ಏವ | ತತ ಏವೋಕ್ತಂ ’ಶೃಂಗಾರೀ ಚೇತ್ಕವಿಃ’ ಇತ್ಯಾನಂದವರ್ಧನಾಚಾರ್ಯೇಣ” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೯೨).

ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮುಂದುವರಿದು ಇಡಿಯ ಕಲಾನಿರ್ಮಾಣದ ಮೂಲಚೂಲಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೃಕ್ಷರೂಪಕವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ:

“ತತೋ ವೃಕ್ಷಸ್ಥಾನೀಯಂ ಕಾವ್ಯಮ್ | ತತ್ರ ಪುಷ್ಪಾದಿಸ್ಥಾನಿಯೋऽಭಿನಯಾದಿನಟವ್ಯಾಪಾರಃ | ತತ್ರ ಫಲಸ್ಥಾನೀಯಃ ಸಾಮಾಜಿಕರಸಾಸ್ವಾದಃ” (ಸಂ.೧, ಪು. ೨೯೨).

ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರ ಆನಂದವು ರಸವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಸದೃಶವೆಂದೂ ಸಹೃದಯರ ಆನಂದವು ಫಲಸಂನಿಭವೆಂದೂ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡು ಮೊದಲಿಗೇ ಮರಳಿದಂತಿದೆ. ಅಭಿನವಗುಪ್ತನಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಿಪರ್ಯಯಗಳು ಹಲವಾರು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ಅವನ ಸಾರಸ್ವತಯೋಗದಾನದ ಮುಂದೆ ಗೌಣ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಂಥ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಂಗತಿಗಳು ವಿವೇಚನೆಗೆ ಸಿಗದೆ ಅದೆಂತು ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತವುಗಳ ಗಹನತೆ ಅದೆಷ್ಟು ಊಹಾತೀತವೆಂಬುದೂ ನಮಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

To be continued.

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...