ಸೀಸಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾನೆಟ್: ಪದ್ಯಶಿಲ್ಪವಿವೇಚನೆ - 5

This article is part 5 of 6 in the series ಸೀಸಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾನೆಟ್

ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಒಲವು ಬಂದು ಮನಸನು ಹೊಗಲು

ಯಾರು ತಡೆಯುವರದರ ಪ್ರೇರಣೆಯನು

ಫಲವಿಹುದೆ, ನಲವಿಹುದೆ, ಒಲವು ಪಡಿಮೂಡಿಹುದೆ

ಎನ್ನುವಾಲೋಚನೆಯೆ ಜನಿಸದಂತೆ |

ಮರುಳಾಗಿ ಮೈಮರೆತು ದೂರದಿಂದಲೆ ತನ್ನ

ಪ್ರಿಯಜನಕೆ ಪ್ರೇಮವನು ಸಲಿಸಬಹುದು

ಬಿರಿದುದೇ ಸಾಕೆಂದು ಹೂವು ನಲಿಯದೆ? ಮತ್ತೆ

ದೇವರಡಿಯಲಿ ಬೇಡುವುದೆ ವರವನು!

ಈ ಬಗೆಯ ಕಥೆಯೆಷ್ಟೊ ಧರಣಿಯಲಿ ನಡೆದಿರುವುದು;

ನನ್ನೊಲುಮೆಯೊಂದರೊಳೆ ಜೀವ ತಣಿದಿದ್ದಿತಂದು |

ಬೂದಿ ಮುಸುಕಿದ ಸಣ್ಣ ಕೆಂಡದುರಿ ಕಾಣದಂತೆ

ಆಸೆಗೊಡದೆಯೆ ನನ್ನ ಮನದೊಲವು ಮಲಗಿದ್ದಿತು

(ಸಮಾಧಾನ (ಒಲುಮೆ), ಸಮಗ್ರಕವಿತೆಗಳು, ಪು. ೬೧)

ಸೀಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯಗೀತವನ್ನು ರಚಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಯತ್ನ ತೀ.ನಂ.ಶ್ರೀ. ಅವರದು. ಪ್ರಣಯದಲ್ಲಿ ಜೀವ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಾಧಾನದ ಪರಿಯನ್ನಿಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಒಲವಿನ ಹಾದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಅಲ್ಲಿಯ ಏರಿಳಿತಗಳ ಅರಿವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿ ಕಡೆಗೆ ಉಪಶಾಂತಿಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯ ಮನೋಧರ್ಮ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದೆಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಈ ಪದ್ಯ ನಿದರ್ಶನವೆನಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೀ.ನಂ.ಶ್ರೀ. ಅವರ ಮೃದುಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರಸನ್ನತಾಪ್ರೀತಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನುಮೇತಕೆ ನಿನ್ನ ಮುಸುಕು ಮೌನವ ತೊರೆಯೆ?

ಮುಚ್ಚಾಲೆಯಾಡಿ ದೊಲ್ಲಯಿಸುವೇಕೆನ್ನ?

ತಳಮಳಿಪುದೆನ್ನ ಮನ ನಿನ್ನ ತೆರೆಯಂ ಹರಿಯೆ,

ನಿಲುಕದೆಲೆ ತಡೆವೆ; ಬುಲ್ಲಯಿಸುವೇಕೆನ್ನ?

ಸೊಲ್ಲಿಲ್ಲದುಲಿಗಳಿಂದುಲಿವ ನಿನ್ನಯ ಸೊಲ್ಲ

ಸೆಲೆಯಿಂದ ಹಾಡುಲಿಯ ಬಲ್ಲುದೇನೆನ್ನ?

ಸರಿಗೆ ಕುಕಿಲಿನ ಕೊರಳ ಕನಸನೆತ್ತಲು ಸಲ್ಲ!

ಕೊಳದ ಪಡಿವೆರೆಯಂಬರದ ಚಂದ್ರನೆನ್ನ?

ಏಗಾಲಮಿಂತು ವೆಂಟಣಿಸಿ ನೀ ಮುದಿಯ

ಮರಿಯಂತೆ ಕಾವೆ ಪಳನನಸಿನೀ ನಿಧಿಯ?

ನಿನಗಲ್ಲದರ್ಥದಿಂದೇವಾಳ್ತೆ ನಿನಗೆ?

ಹೆರರ್ಗೀಯದರ್ಥಮದು ದೊರೆವುದೇಂ ತನಗೆ?

(ಗೋವಿಂದ ಪೈ ಸಮಗ್ರಕವಿತೆಗಳು: ಪು. ೨೬)

ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಸಾನೆಟ್ಟನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಗೋವಿಂದ ಪೈಗಳಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಆ ಬಂಧದ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರು ಸೀಸದತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಿದ್ದು ಕಡಮೆ. ಈ ಸೀಸಪದ್ಯವಾದರೂ ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಮಾತ್ರಾಸೀಸದ ಲಕ್ಷಣದ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮೂರು ಗಣಗಳ ಬಳಿಕ ಒಂದು ಗುರುವಿರಬೇಕು. ಇದು ಎರಡು ವಿಷ್ಣುಗಣಗಳ ಬಳಿಕ ಬರುವ ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಗಣಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಕರ್ಷಣಜಾತಿಯ ಸೀಸಕ್ಕೆ ಸಂವಾದಿ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣಗಳ ಬಳಿಕ ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಊನಗಣ ಬಂದಿದೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಎತ್ತುಗೀತಿಯ ಆದ್ಯಂತ ಕಾಣಬಹುದು. ಪೈಗಳ ಭಾಷೆ ಎಂಥದ್ದೆಂಬ ಸೂಚನೆಯೂ ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಸಾನೆಟ್ಟಿನ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸದ ವಿನ್ಯಾಸವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿತವಾಗಿದೆ. 

ಆರ್ಷೇಯದೈವತದ ತನಿಯೊಂದು ದರ್ಶನದಿ

ಕಂಡೊಲಿಯುತಾ ಸವಿಗೆ ತಣಿಯದವನೀತ

ನಿಷ್ಕಳನಿರಂಜನನ ಸಂಗಮಿಸಲೆಳಸುತ್ತ

ತನ್ನ ಕೊರೆಗಳು ತೀರೆ ಮೊರೆಗೊಂಡನೀತ |

ಜಡ-ಜಂಗಮಕ್ಕೆಲ್ಲ ಶಿವನೆ ಪತಿಯೆನ್ನುತ್ತ

ಜೀವಕರುಣೆಯ ಜನದ ಶ್ರದ್ಧೆಗೆರೆದಾತ

ನಿರ್ಭಯದೊಳೆಲ್ಲೆಲ್ಲು ಶಿವನ ಹೊತ್ತಲೆದಾತ

ಶಿವಗು ಶಿವನಾಳ್ಗಳೇ ಮಿಗಿಲು ಎಂದಾತ ||

ನಮ್ಮ ನೆಲದೀ ನುಡಿಯ ಶೈವಾನುಭವರಸದಿ

ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದಾತನೀ ವಚನರತ್ನನಿಧಿ |

ಈ ಭಕ್ತನಿಂದೇಕದೈವಾನುರಕ್ತಿಯನು

ಜನ ಪಡೆದು ಬಿತ್ತರಿಸಿದವರಾತ್ಮಪರಿಧಿ || (ನವಿಲುಗರಿ, ಪು. ೨೪)

ಪುತಿನ ಅವರ ಈ ಕವಿತೆ ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು. ಇಲ್ಲಿಯ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಗೋವಿಂದ ಪೈಗಳ ಸೀಸವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಎತ್ತುಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಪಾದಗಳು ಒಂದರ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ಬಂದು ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಾಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಲೆನೋಟವಿದ್ದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲರೆಂಬ ಸಂದೇಶವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪದ್ಯಕ್ಕೊಂದು ತಿರುವು ಬಂದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಈ ಗುಣ ಸಾನೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಂವಾದಿ. 

ಹಣ್ಣಿನಿಂ ತರು ನಮ್ರ ಮೋಡ ಹನಿಯಿಂ ನಮ್ರ

ನೆರೆದ ಸಿರಿಯೊಳು ಪುಣ್ಯಪುರುಷ ನಮ್ರ

ಜ್ಞಾನಿಯರಿವಿಂ ನಮ್ರ ಆರ್ತನಳಲಿಂ ನಮ್ರ

ನೆಲೆಯರ್ತಿಗಿಂಬಾಗಿ ಭಕ್ತ ನಮ್ರ |

ಭಾವಂಗಳಿಡಿದಿರಲು ಸತ್ಕವಿಯ ವಾಙ್ನಮ್ರ

ವಿಪುಲದರ್ಶನಶಕ್ತಧರ್ಮ ನಮ್ರ

ಎಲ್ಲರಹಮನು ಕಳೆದು ವೃದ್ಧಮಾದೀ ಗುಡಿಯು

ಸಕಲಜನಕಾಯಿತಾದಾನನಮ್ರ ||

ಇಲ್ಲಿ ಮಣಿದವನೆಲ್ಲೆಡೆಯು ಸೆಟೆದು ನಿಲುವ |

ಇಲ್ಲಿ ಮೈಕುಗ್ಗಿದವನೆಲ್ಲೆಲ್ಲು ನೇರ ನಡೆವ || (ಮಲೆದೇಗುಲ, ಪು. ೧೯)

ಪುತಿನ ಅವರ ಈ ರಚನೆ ಉಚ್ಚಕೋಟಿಯ ಕವಿತೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಇದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಅಪ್ಪಟ ಮಾತ್ರಾಸೀಸ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಂಧವು ಅನಿಯತವೆನಿಸಿದೆ. ಮೊತ್ತಮೊದಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಎರಡೇ ಸಾಲು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಐಕರೂಪ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಸಾಲು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳಷ್ಟಿದ್ದರೆ ಎರಡನೆಯದು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಇಂತಿದ್ದರೂ ಇದರ ಶಿಲ್ಪಸೌಷ್ಠವ ಸೀಸವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಹಾಗಿದೆ. ‘ಮಲೆದೇಗುಲ’ದ ಅನೇಕ ರಚನೆಗಳು ಈ ಬಗೆಯವೇ. ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೀಸದ ನೈಯತ್ಯವಿದ್ದು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನಿಯತವೆನಿಸುವ ಇಂಥ ಬಂಧಗಳು ತಮ್ಮ ಭಾವ, ಲಯ ಮತ್ತು ಪದಪದ್ಧತಿಗಳ ಕಾರಣ ಸೀಸಪದ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಕಟವೆನಿಸಿವೆ. ಹೇಗೆ ಸಾನೆಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸಾಲುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಗಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮಾರ್ಪಟ್ಟವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸೀಸಪದ್ಯದ ಗತಿಯೂ ಆಗಿದೆಯೆಂದು ‘ಮಲೆದೇಗುಲ’ದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಬಹುದು.

ಈವರೆಗೆ ನವೋದಯವು ಸೀಸಪದ್ಯವನ್ನು ಮೈದುಂಬಿಸಿಕೊಂಡ ಕೆಲವೊಂದು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಕಂಡೆವು. ಈ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿದರೆ ಯಾವೆಲ್ಲ ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ತರಬಹುದೆಂದು ‘ಋತುಷಡ್ವರ್ಗ’ ಎಂಬ ಕವಿತೆಯ ಮೂಲಕ ನಾನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅದನ್ನೀಗ ಪರಿಕಿಸಬಹುದು:

ಭೂಗರ್ಭದೊಲುಮೆಕುಲುಮೆಯ ಕಾಪಿನಲಿ ಬೆಳೆದ

ಬೆಂಕಿಯ ಭ್ರೂಣ ಕಲ್ಪನೆಯ ಚಾಣ

ಬೇರುಗಳ ವಾರಿರತಿರಾತ್ರಿಯಲಿ ರುಚಿ ಸವಿದ

ಜೀವನತ್ರಾಣ ಜೀವಿಕೆಯ ಗಾಣ |

ಕೊಂಬೆಕೊಂಬೆಗಳುಪ್ಪಿನಪ್ಪುಗೆಯ ಬಿಗಿ ತಳೆದ

ಭಾವುಕಪ್ರಾಣ ಭವ್ಯಪ್ರಮಾಣ

ವರ್ಣಪಟಲಪ್ರಣಯಚುಂಬನದ ಮುದ ಕವಿದ

ರಸಿಕನಿರ್ವಾಣ ರಕ್ತಿಪ್ರವೀಣ ||

ಕುಸುಮಮಯಸಮಯಸಾಹಿತ್ಯಸರಸಸೂತ್ರ

ಮಧುವಿನೀ ಹೊತ್ತು ಬಯಕೆಗಳ ತೊತ್ತು ಮಾತ್ರ |

ಜೀವಮಥನಸಂಕಥನಪ್ರಕಾಮದಿಷ್ಟಿ

ಚಿತ್ತಚೈತ್ಯಾಗ್ನಿಸಂಭವಪ್ರಥಮಸೃಷ್ಟಿ ||

ಹಸುರ ಬಯಕೆಯ ಸುಟ್ಟು ಬಸಿರ ಹರಕೆಯ ಬಿಟ್ಟು

ರಜದ ರಕ್ತಿಯ ಗುಟ್ಟನೊಡೆದುಬಿಟ್ಟು

ಜೀವನೇಷ್ಟಿಯ ತುಷ್ಟಿಯಾರ್ದ್ರತೆಯ ಬದಿಗಿಟ್ಟು

ಶುಷ್ಕಕಾಷಾಯಾಗ್ನಿಗೊಗ್ಗಿಬಿಟ್ಟು |

ತಾಳುಮೆಯ ತಳದಲ್ಲಿ ತಳಮಳದ ತೂಬಿಟ್ಟು

ಭುವನವನದಂಗಣವನೊಣಗಿಸಿಟ್ಟು

ತೀಕ್ಷ್ಣವೀಕ್ಷಣಕಷಣಪೂಷಣಾಕ್ಷಿಯ ಬಿಟ್ಟು

ಮುನಿಸನೇ ಮೆಯ್ವೆತ್ತು ಕೆಣಕಿಬಿಟ್ಟು ||

ಕೋಪವೇ ಕನಲಿ ಕೆಂಡಗಳಾಗಿ ಕಡೆದ ರೂಪ

ರೂಪವೇ ಬಿಸಿಲ ಭಾವಗಳಾಗಿ ನುಡಿದ ಶಾಪ |

ಶಾಪವೇ ಸಿಡಿದು ಸಿಡಿಲಂತಾಗಿ ಸೆಡೆದ ಪಾಪ

ಪಾಪವೇ ಫಲಿಸಿ ಫಣಿಯಂತಾಗಿ ಕಡಿದ ಕೋಪ ||

ಕಡಲುಪ್ಪಿನೊಳು ಕುದ್ದು ಕೆಸರ ಮಡಿಲಿಂದೆದ್ದು

ಬಾನ ಸಿಂಹಾಸನವನೇರಿದ ಮದ

ಜ್ಯೋತಿರ್ಜಗತ್ತನ್ನು ಭೀತಿಯೊಳು ಕಪ್ಪಿಡಿಸಿ

ಕವಿದಬ್ಬರಿಸಿ ಕೊಬ್ಬಿ ಮಿಂಚಿದ ಮದ |

ಕೆರೆ-ಬಾವಿಗಳ ಮೆಯ್ಗೆ ನದಿ-ನಿರ್ಝರಿಣಿಗಳ್ಗೆ

ಹೊಸನೆತ್ತರನು ಬಿತ್ತರಿಸುತಿಹ ಮದ

ಕೇದಗೆಯ ಚಾದಗೆಯ ಬಿರಿಬಾಯ್ಗೆ ಬಾಳಿತ್ತು

ಕಮಲ-ಕಲಹಂಸಗಳ ಕಾಡಿದ ಮದ ||

ಬೆಂದ ಬುವಿಗೇಳುಬಣ್ಣಗಳ ನಾಳಿಕೆಗಳಿಂದ

ತಂದಿತ್ತು ತಂಪನ್ನು ಸಿಡಿಮಿಡಿವ ಸರಸ |

ಸುತ್ತಮುತ್ತೆಲ್ಲ ಹಸುಹಸುರ ಬದುಕನ್ನಿತ್ತರೂ

ಮತ್ತೆ ತೋಯಿಸಿ ತತ್ತರಂಗೊಳಿಪ ರಭಸ ||

ಕಪ್ಪು ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ಬಾನ್ಮೊಗದಲ್ಲಿ

ಬೆಳ್ಪನೇರಿಸಿ ನಲಿವ ಚೆಲುವ ಮೋಹ

ಧಾರಾಶ್ರುಗಳನಳಿಸಿ ತಾರಾಕ್ಷಿಯಂಚಿನಲಿ

ಹೊಗರನೇರಿಸಿ ಹೊಳೆವ ಹೊನಲ ಮೋಹ |

ಆಶೆಗಳ ಸಂಕೋಚಕಥೆ ನೀಗಿ ಬೆಡಗೊಲಿದ

ಬೆಳ್ದಿಂಗಳಿನ ಬೆಳೆಯ ತಳೆವ ಮೋಹ

ಅಂಚೆಗಳ ಮಿಂಚಿನಲಿ ಕಂಜಗಳ ಹೊಂಚಿನಲಿ

ಗೋವುಗಳ ಗುಟುರಿನಲಿ ಪುಟಿವ ಮೋಹ ||

ಹಳೆಯ ಕಳೆಯ ಕಿತ್ತು ಹದವಾದ ಮಿದುವಾದ

ಬಯಕೆಹೊಲವ ಬಿತ್ತಿ ಬಲಿವ ಮೋಹ |

ಬಗ್ಗಡಗಳ ಬಾಳು ಕೃತ್ತಿಕಾಕೃತಿಯಾಗೆ

ಬಯಕೆಬಾವಿಗಳನು ತಿಳಿಪ ಮೋಹ ||

ಬೆಳ್ಳಿಮಂಜಿನ ಬೆಳೆಯನೆಲ್ಲ ತಾನೇ ಗಳಿಸಿ

ಹೊನ್ನತರಗೆಲೆಯನ್ನೆಣಿಸುವ ಲೋಭ

ಸೂರ್ಯಮಾಣಿಕ್ಯವನು ಚಂದ್ರಮೌಕ್ತಿಕವನ್ನು

ತಾರಕಾಹೀರವನು ಕಸಿವ ಲೋಭ |

ನಿಸ್ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯದಿಂದಿಳೆಯೆಲ್ಲವನು ಸೀಳಿ

ಕೂರ್ಮವೃತ್ತಿಯನೊಡಲಿಗೀವ ಲೋಭ

ತೆನೆ ಮಾಗಿ ಬಾಗಿಯೂ ಕಾಳ್ದುಂಬಿ ತೂಗಿಯೂ

ಕಬ್ಬು ಕೊಬ್ಬೇರಿಯೂ ಕೊರೆವ ಲೋಭ ||

ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಪಯಣ

ಬಿಲ್ಲತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಪೈಶುನ್ಯಶೂನ್ಯ |

ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಾಸನದ ಗುರಿಯೊ ಪ್ರಸ್ಥಾನ

ಸಂಕ್ರಾಂತಿಕಾಂತಿಯೊಳು ಸಂಚಯಕ್ರಾಂತಿ ||

ಲಕ್ಷ್ಮೀನಿವಾಸಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಲಾಸವನು

ಮಲೆತು ಮುಂಡಿಸಿಬಿಡುವ ಶೀತಲಾರ್ಚಿ

ತರಗೆಲೆಗಳಡಿಯಲ್ಲಿ ತೆವಳುತ್ತ ನಡೆದಿರುವ

ತಿಗ್ಮಪಿಂಗಳಪೀತಮತ್ಸರಾಗ್ನಿ |

ಬಿಸಿಯಪ್ಪುಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಸೆದ ತುಟಿಬಟ್ಟಲಲಿ

ಮಗ್ಗುಲಾಗಿರುವ ಮೈಥುನದಸೂಯೆ

ಸಿಹಿಯೊಡಲ ತೊರೆಯುಪ್ಪುಗಡಲ ಕೂಡುತ್ತಿಹುದ

ಸಹಿಸದೀ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುತಿಹ ನಂಜು ||

ಹೊಟ್ಟೆಯುರಿಯಟ್ಟಹಸಿತಂಗಳೆಷ್ಟು ಸೊಗಸು

ಪ್ರಳಯಗರ್ಭದ ಸೃಷ್ಟಿದೃಷ್ಟಿಯೆಷ್ಟು ಗಡಸು |

ಅನುಭಾವಸಾಹಿತ್ಯದಂತೆ ಮಂಕು ಮಂಜು

ಅನುಭವಾರ್ಕನ ಮುಂದೆ ಶಿಶಿರದೊಂದು ಪಂಜು ||

                 (ಉದಯವಾಣಿ: ದೀಪಾವಳಿ ವಿಶೇಷಾಂಕ ೨೦೧೧, ಪು. ೩೨-೩೬)

ವಸಂತಕಾಮ, ಗ್ರೀಷ್ಮಕ್ರೋಧ, ವರ್ಷಾಮದ, ಶರನ್ಮೋಹ, ಹೇಮಂತಲೋಭ ಮತ್ತು ಶಿಶಿರಮಾತ್ಸರ್ಯ ಎಂಬ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಆರು ಸೀಸಪದ್ಯಗಳ ಕವಿತೆ ‘ಋತುಷಡ್ವರ್ಗ’. ಇಲ್ಲಿಯ ಸೀಸದ ಭಾಗಗಳು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತ್ರಾಸೀಸದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದ್ಯದ ಎತ್ತುಗೀತಿಯೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯ ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೊದಲ ಪದ್ಯದ ಎತ್ತುಗೀತಿ ಮಾತ್ರಾ ತೇಟಗೀತಿ. ಎರಡನೆಯದರದು ಪಾದವೊಂದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವುಳ್ಳ ಚೌಪದಿ. ಮೂರನೆಯ ಪದ್ಯದ ಎತ್ತುಗೀತಿಯು ಸಮಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ವಿಷಮಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ಅರ್ಧಸಮ ಚೌಪದಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪದ್ಯದ್ದು ಮಾತ್ರಾ ಆಟವೆಲದಿ. ಐದನೆಯದರದು ಸಾಲಿಗೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಚೌಪದಿ. ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯದ್ದು ಒಂದು ಸಾಲಿಗೆ ಪಂಚಮಾತ್ರೆಗಳ ಎರಡು ಗಣ ಮತ್ತು ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮೂರು ಗಣಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಮಾತ್ರಾಜಾತಿಯ ಛಂದೋವತಂಸ.

‘ವಸಂತಕಾಮ’ ಎಂಬ ಪದ್ಯದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಅನುಪ್ರಾಸ-ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡೆರಡು ಸಾಲುಗಳು ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸದ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಅರ್ಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗಮನಿಸಿದರೆ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೂಪಕ-ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ಮಾಲೆ; ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಾಂದ್ರವಾದ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ಕಾಣ್ಕೆಯೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಗೆಯ ಶಬ್ದಾರ್ಥಶಿಲ್ಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಮಿಕ್ಕ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ.

‘ಗ್ರೀಷ್ಮಕ್ರೋಧ’ ಎಂಬ ಪದ್ಯದ ಮೊದಲ ಎಂಟು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಸವಿದೆ; ಎತ್ತುಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆದ್ಯಂತ ಏಕರೂಪದ ಪ್ರಾಸವಿದೆ. ಇದು ‘ಮುಕ್ತಪದಗ್ರಸ್ತ’ ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಅರ್ಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ರೂಪಕೀಕರಣವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ‘ವರ್ಷಾಮದ’, ‘ಶರನ್ಮೋಹ’ ಮತ್ತು ‘ಹೇಮಂತಲೋಭ’ಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಪದಗಳೇ ಪ್ರಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇನ್ನು ಎತ್ತುಗೀತಿಯ ಪ್ರಾಸದ ಪರಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ - ‘ವರ್ಷಾಮದ’, ‘ಶರನ್ಮೋಹ’ ಮತ್ತು ‘ಶಿಶಿರಮಾತ್ಸರ್ಯ’ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೆರಡು ಪಾದಗಳೊಳಗೆ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸವಿದ್ದರೆ ‘ಹೇಮಂತಲೋಭ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸವೇ ಇಲ್ಲ.

ಅರ್ಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ, ಕವಿಸಮಯ, ರೂಪಕ, ಪರ್ಯಾಯೋಕ್ತ, ಉಪಚಾರವಕ್ರತೆ, ಅಪ್ರಸ್ತುತಪ್ರಶಂಸೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಅಲಂಕಾರ  ಹಾಗೂ ಉಕ್ತಿವಿಶೇಷಗಳ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಾಂದ್ರಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾವ್ಯಾನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುವಲ್ಲಿ ದುಡಿದಿವೆ.    

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the fourth volume, some character sketches of the Dewans of Mysore preceded by an account of the political framework of the State before Independence and followed by a review of the political conditions of the State after 1940. These remarkable leaders of Mysore lived in a period that spans from the mid-nineteenth century to the...

Bharatiya Kavya-mimamseya Hinnele is a monograph on Indian Aesthetics by Mahamahopadhyaya N. Ranganatha Sharma. The book discusses the history and significance of concepts pivotal to Indian literary theory. It is equally useful to the learned and the laity.

Sahitya-samhite is a collection of literary essays in Kannada. The book discusses aestheticians such as Ananda-vardhana and Rajashekhara; Sanskrit scholars such as Mena Ramakrishna Bhat, Sridhar Bhaskar Varnekar and K S Arjunwadkar; and Kannada litterateurs such as DVG, S L Bhyrappa and S R Ramaswamy. It has a foreword by Shatavadhani Dr. R Ganesh.

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhānī Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective to every discussion. These essays deal with the philosophy, history, aesthetics, and practice of...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...