काव्यप्रकारवैविध्यसाधने अलङ्काराणां योगदानम्

विदितमेव खलु काव्यं दृश्यं श्रव्यं चेत्यादौ द्वेधा विभक्तं; पश्चाद्गद्य-पद्य-चम्पूभेदत्वेन त्रेधा चेत्यपि । तथा च मुक्तक-युग्मक-सान्दानितक-कलापक-कुलक-अष्टक-शतकादिपद्यसङ्ख्यानुसारं विभागा वर्तन्त एव । अपि च गद्ये पद्यगन्धि-उत्कलिका-चूर्णिकाप्रायादयः सन्ति नैके विभागाः । महाकाव्यं, खण्डकाव्यं, आख्यायिका, कथा इत्यादयः श्रव्यकाव्यप्रभेदास्तथा नाटक-प्रकरण-भाणादिदशररूपकत्वेन च नाटिका-त्रोटक-सट्टकाद्यष्टादशाधिकोपरूपकत्वेन दृश्यकाव्यप्रकारा अपि राजन्ते । एवमेव नूतनसंप्रदायानुसारं लघुकथा (short story), दीर्घकथा (novel), प्रवासकथनं (travelogue), ललितप्रबन्धः (essay),  जल्पकथानकं (comic writing) इत्यादयः परश्शतं सन्ति प्रभेदाः । एतेषां लक्षणीकरणमितोऽपि शास्त्रवर्त्मना संस्कृते न कृतमिति मन्ये । तथापि भाषान्तरेषु प्राचुर्यत्वात्सिद्धलक्षणा इति नात्र संशीतिलेशः । ईदृशे बहुविभागविपुले काव्यक्षेत्रे[1] शब्दार्थालङ्कारराशिः कथं विविधकाव्यप्रकारनिर्माणे साधनमभूदित्येव प्रकृतजिज्ञासा । मुख्यतया चैतदवधार्यं यदीदृशमलङ्काराणां काव्यवैविध्यसाधनं केवलं देववाणीवाङ्मय एव दृष्टं नान्यत्र कुत्रापीति । अस्य हेतुस्तावत्सुकरमूह्य एव यत्संस्कृते यादृशमलङ्कारशास्त्रं नानाशब्दार्थालङ्कारविभागसूक्ष्मसमुदग्रं सम्पन्नं लक्षणत्वेन च विपुलमहाकविलक्ष्यलावण्येन च तादृशं नान्यासु देश-विदेशभाषासु समुदितम् । महती प्रतिभा लक्ष्यनिर्माणे महान्विवेको लक्षणनिर्मितावत्र परिलक्षितौ । अतः केऽपि देवानांप्रियाः संस्कृते काव्यवैविध्यवास्तवमजानन्तो वदन्ति चेद्विसंवादमत्रेतदवधार्यं यदद्यापि नूत्ननूत्नकाव्यविभागोदयार्थमस्ति विशालावकाशवैदुष्यमिति । यत्नः प्रकृतोऽपि तमर्थमेवानुसरतीति निश्चप्रचम् ।

प्रथमतयाऽर्थालङ्काराणां योगदानं पश्यामस्तावत् । लाक्षणिकपरामृष्टेषु शताधिकेषु किलार्थालङ्कारेषु प्रायेण पञ्चाशत्सङ्ख्याकाः परस्परसाङ्कर्यभीतिमपहाय स्फुटतां वहन्ति । एतेषु परमप्रसिद्धाः सर्वकार्यक्षमा उपमा-रूपक-उत्प्रेक्षा-अतिशयोक्तिमुखा नात्र परामर्शनमर्हन्ति यतोऽत्र वैशिष्ट्यं काव्यवैविध्ययोगदानेन वहन्तोऽलङ्कारा एव प्रस्तूयन्ते ।

अप्रस्तुतप्रशंसा खल्वर्थालङ्कारेषु प्रमुखश्चैकः प्रकारः । अत्र प्रस्तुतस्याशयेऽप्रस्तुतस्य प्रस्तावो भवति । अलङ्कारोऽयं कालान्तरे विपुलान्यापदेशकाव्यानां स्फूर्तिमूलमुपजातमिति भल्लट-जगन्नाथ-नीलकण्ठदीक्षितप्रभृतीनां कविता विलोक्यैव ज्ञातुं शक्यते । वाङ्मयविश्वे न कुत्रापि संस्कृतं विहाय किलान्यापदेशकाव्यपरम्परेदृशं विराजते । विशिष्यात्र सर्वथाऽभिव्यक्तिर्गुणीभूत-व्यङ्ग्यमनुसरन्ती लोकानुभवपरिपाकपरिप्लुता सरसोदारसन्दर्भनिर्भरा परमां रमणीयतामधिरोहति । नात्र विस्तरोऽपेक्षितः खलु । अन्यच्चास्मिन्नन्यापदेशकाव्यप्रपञ्चे निसर्गसूक्ष्मताविवेकोऽपि नितरां सहृदयाह्लादकारीति विदित एव ।

समासोक्तिरन्योऽलङ्कारः प्रायेणातिमनोहरः प्रकृतिव्यापारवर्णने । अप्यत्र विशिष्य विद्यमानोऽपि च प्रकृताप्रकृतप्रस्तावश्चेतन-त्वारोपणमचेतनेषु परां रमणीयतामावहति । तथा च विशेषणेषु वर्तमानः श्लेषः पुष्णाति सौन्दर्यम् । अत एवालङ्कारोऽयं भिद्यते ह्यप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारात् । अत्रापि च ध्वनिस्पर्शोऽस्ति । प्रायेण दूतकाव्यपरम्परा त्वनेन किलाङ्कारेण बहुधा चारुतामधिगच्छतीति नास्ति विप्रतिपत्तिः । तथा च वैपुल्येन यत्र यत्र निसर्गवर्णना वरीवर्ति तत्र तत्र निस्सन्देहमूह्योऽयमलङ्कारः । आधुनिककाव्यप्रपञ्चे भावगीतात्मके प्रकृतिसौन्दर्यनिरूपणे समासोक्तिरनन्यालम्बनं धत्ते । तथा च सर्वाण्यपि ऋतुवर्णनकाव्यान्यत्र प्रमाणम् ।

नीति-वेदान्त-तत्त्वाद्युपदेशविशेषावकाशे दृष्टान्ताः सुतरां साह्यं प्रयच्छन्ति । यतः कस्यापि विषयस्य स्पष्टीकरणं सोदाहरणमेव सुकरं भवेत् । विश्रुतः खलु परमशास्त्रादपि समुचितं निदर्शनमित्याभाणको देशभाषासु । वर्ण्यविषयस्य स्फुटीकरणं तु सर्वेषामलङ्काराणां परमोद्देशभूतं तत्त्वम् । किं च वर्ण्यतत्त्वप्रबोधस्तु नीत्युपदेशकाव्येषु प्राधान्यमावहति । अत्र प्रायेण दृष्टान्त-निदर्शनालङ्कारावेव शरण्यौ । अत एव कुसुमदेवस्य दृष्टान्तकलिकाशतकं, गुमानिकवेरुपदेशशतकं, क्षेमेन्द्रस्य चारुचर्या चेत्यादीनि काव्यान्युल्लेखमर्हन्ति । एवमेव विशालानुभवमादृत्य कृतेषूपदेशकाव्येष्वर्थान्तरन्यासालङ्कारः प्राचुर्यं वहति । तस्मादनेकानि नीतिशतकादीनि काव्यान्यर्थान्तरन्यासपुष्टानि राजन्ते । सङ्क्षेपतया परिणामकारिरूपेण च नीत्युपदेशप्रस्तुतौ प्रश्नोत्तरालङ्कारः कामप्यपूर्वां सुषमामधिवसति । श्रीशङ्करभगवत्पाद-अमोघवर्षनृपतुङ्गादीनां नामसु विश्रुतानि प्रश्नोत्तरमालिका-प्रश्नोत्तररत्नमालिकेत्यादीनि काव्यान्यत्र स्मरणीयानि ।

व्याजस्तुतिः, व्याजनिन्दा, प्रेय इत्याद्यलङ्कारसङ्घटिताः कविताः प्रायेण चाटुनामके काव्यप्रभेदेऽन्तर्गता भवन्ति । विशिष्य राजचाटु-स्त्रीचाट्वित्यादिरूपेण चैताः कविताः प्रसिद्धाः । चमत्कारातिशयोऽत्र भूयानिव दरीदृश्यते । स्तुतिकाव्यान्यप्यस्मिन्नेव वर्गे समुल्लसन्ति । एवमेव चमत्कारापरपर्यायभूता वक्रोक्तिस्तु वक्रोक्तिशतक-वक्रोक्तिपञ्चाशिकाद्यनेकप्रत्येककाव्यानां जीवातुभूता विजयते ।

आधुनिकसाहित्ये भूयोऽपि विद्यमानं प्रेम तावद्रसवदलङ्काराणां बलमेव दर्शयति । तथा च नव्यकवितासु गूढव्यङ्ग्यरूपाणि वचांसि विरोध-असङ्गति-विभावना-विषमाद्यलङ्काराणां परिपाकत्वेनैव भान्तीति नास्ति लेशोऽपि संशयः ।

सूक्ष्म-लेश-पिहित-व्याजोक्ति-गूढोक्ति-विवृतोक्तीत्यादयोऽलङ्काराः प्रायेण गाथासप्तशती-आर्यासप्तशती-वज्जालग्गा-नागरसप्तशतीत्यादीनां शृङ्गारहास्यचाटुपाटवपाटलितानां रमणीयकाव्यानां कशेरुदण्डभूता भान्तीति स्पष्टम् ।

अपह्नुतिस्तु कश्चन सुमनोहरालङ्कारः प्रहेलिकासु विद्यमानं त्वपह्नुतिसंज्ञितं विभागमेव समाविश्चकारेति काव्येतिहासविदा-मचुम्बितविचार एव ।

स्वभावोक्त्यलङ्कारस्तु मया कूलङ्कषं पूर्वमेव विमृष्टश्च तस्मै व्याख्यालङ्काराख्यं नामान्तरमपि कृतम् । विशिष्य सूक्ष्मस्वभावस्य समुदग्रविवरणास्पदभूतोऽयमलङ्कारो जातिचित्राख्यं काव्यप्रकारमेव निर्मिमे । नानानर-नरी-प्राणि-पक्षि-वस्तु-सन्दर्भचित्रकमिदं जातिचित्रं निसर्गस्य परमरमणीयदर्पणायितम् । प्रायेणाधुनिकानां वास्तववादिकाव्यचिन्तकानामपि लक्षण-निर्माणसाधनभूतोऽयमलङ्कारो जरीजागर्ति कलाप्रपञ्चे ।

लोकोक्ति-च्छेकोक्ति-प्रतिषेधाद्यलङ्काराश्च लोकबोधकनीतिकाव्यनिर्माणे मार्मिका इति विदिता एव ।

श्लेषस्तु शब्दार्थालङ्कार इत्येव मन्मतिः । तथा श्लेषमूलालङ्कारचयोऽपि । श्लेषं पुरस्कृत्य सन्ति नैके श्लेषकाव्यप्रकाराः । तेषु सन्धानकाव्यान्यन्यतमानि । सभङ्गाभङ्गश्लेषभङ्गीभणितिभव्यानि राघवपाण्दवीय-राघवयादवीय-राघवनैषधीय-शङ्करविवे-कीयादीनि द्विसन्धानानि, राघपाण्डवयादवीय-राघवपाण्डवयादवनैषधीय-पञ्चकल्याण-षाण्मतीय-सप्ततीर्थङ्करीयादीनि त्रि-चतुः-पञ्च-षट्-सप्तसन्धानानि सन्ति संस्कृते विद्वदौषधभूतानि प्रौढपाषाणपाकपटूनि च । एतानि सर्वाण्यपि चित्रकाव्ये समाविष्टानि भवन्ति ।

चित्रकाव्यप्रकार एवान्तर्गतं समस्यापूरणं प्रायेण क्रमालङ्कारसाह्यमवलम्ब्य विषमसन्दर्भषु निर्व्यूढो भवति ।  तदा तु समस्या-पूरणकाव्यप्रभेदेऽप्यलङ्कारयोगदानं निश्चप्रचम् । न केवलं क्रमालङ्कारस्य, किं च व्याजोक्ति-आक्षेप-दीपक-उत्प्रेक्षा-अतिशयोक्ति-अत्युक्ति-वक्रोक्ति-असम्भाव्य-सम-तुल्ययोगिता-अन्योन्य-स्वभावोक्ति-लोकोक्ति-च्छेकोक्ति-ऐतिह्यादीना-मलङ्काराणामप्युपयोगेन पदे पदे समस्याः परिहार्यन्ते । तदा तु समस्यापूरणप्रकारकविताः सर्वथा ह्यलङ्काराधीनाः । एवमेवोत्तरालङ्काराङ्गभूतस्य चित्रोत्तरालङ्कारस्य योगदानेनैव प्रश्नोत्तरचित्राख्यः काव्यप्रभेदश्चित्रकवितासु चकास्ति । अन्यच्च समस्यापूरणेष्वेवान्तर्गतान्यावेष्टनकाव्यानि पार्श्वाभ्युदयादीनि प्रायेण मेघदूतस्य पादगर्भितानि मुद्रालङ्कारस्य व्याप्तावायान्तीति सूक्ष्मेकिकया विविच्यमानानां लोचनगोचरविचार एवेति स्पष्टम् ।

सम्प्रति शब्दालङ्काराणां योगदानं पश्यामः । प्रासप्रभेदास्तथा यमकप्रकाराश्च सुविपुलं काव्यवैविध्यसाधने हेतुभूता भवन्ति । प्रायेणानुप्राससौभाग्यमेव सर्वेषां गेयकाव्यानां जीवातुरिति चेन्न केऽपि विसंवदन्तीति मन्ये । यतो हि गीतकवितायां श्रवणाभिरामतां साधयितुं प्रासानुप्रासाः परमावश्याश्च ते लयान्वितपदपद्धतौ निबद्धा इतोऽपि रमणीयतया श्रुतिप्रसाधनं स्वीयतालास्फालस्थलसूचितवर्णमैत्र्या निरूपयन्तीति गीतसौन्दर्यवेदिनामपरोक्षमेव । अतो जयदेवप्रभृतीनां शताधिकगीतप्रबन्धकर्तॄणां काव्यनिर्माणमर्मज्ञता प्रासाख्यशब्दालङ्कारस्फुरितेति चेन्नात्यन्तबलादाकृष्टनिगमनमित्यलम् ।

एवमेव यमकालङ्कारोस्त्वन्य इतोऽप्यधिकविस्मयावहरचनाशालीनतां काव्यप्रपञ्चे चकार, येन यमककाव्यपरम्परैव निस्ससार । श्लेषसनाथीकृतो यमकः किं किं न साधयति ? घटकर्पर-जलोदय-कीचकवध-युधिष्ठिरविजयमुखानि विपुलानि यमककाव्यानि ननु विसृष्टानि पण्डितकविभिरनेनालङ्कारेण मोहितैर्महितैः ।

अपि च नानाविधचित्रकाव्यानि वर्णनियमनिबद्धानि, पदपद्धतिप्रबुद्धानि शब्दालङ्कारशृङ्खलायामेव खलु परिपतन्ति । अत्र विस्तरस्तु धीःखेदायैवेति मत्वा विरम्यते ।

इत्थं प्रायेण महाकाव्यमेकं विहाय श्रव्यकाव्यप्रपञ्चे सर्वत्रालङ्काराः काव्यवैविध्ये दत्तयोगदाना ध्रुवं विलसन्ति । प्रकृतावसरे महाकाव्यविमुखे लघुकविताबहुले क्षिप्रकवनरसिकविलसिते सङ्क्षेपरुचिरप्रचुरे तु नूतनतरकाव्यनिर्माणकौशलकाङ्क्षिभिरितोऽप्यधिकतयाऽलङ्काराः पर्युपास्याः । हन्त, कोऽयं साम्प्रतविपाकः । यत आधुनिककविंमन्या विमर्शकब्रुवाश्च सुतरामलङ्कारशास्त्रस्वारस्यग्रहणे शक्तिसमार्जने जात्यन्धा जातिबधिरा गर्भेतृप्ताः खलु वर्तन्ते । अहो! कीदृशी विसंवादवैदग्धी । अपि च संस्कृतज्ञा इति स्वयंघोषितपण्डितमानिनः संशोधकशैलूषाश्च गड्डुरिकाप्रवाहन्यायेन गतानुगतिकमाचरन्तः पाश्चात्यसंस्कृतज्ञानां कदर्थितापक्ववविचारसरणिमन्धगोलाङ्गूलन्यायेनावलम्बनमिव प्रकल्प्य रसध्वनिशब्दमात्रमोहिताः परमानन्दवर्धनीयं सत्काव्यतत्त्वमजानन्तोऽलङ्कारान्सर्वदा निन्दन्तो नन्दन्ति च । अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वतीति वाचं वा, काव्यं ग्राह्यमलङ्कारादिति सूत्रं वा नानुस्मरन्नीदृशो जनः स्वैरं काव्यनाशहेतुरलङ्कार एवेति प्रजल्पनपटुर्न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती? औचित्याङ्गीकृतालङ्कार एव काव्यभाषेति के वा न जानन्ति रसिकाः? निरलङ्कारादप्यस्ति वा दोषोऽधिकः काव्ये? यतः सौन्दर्यमलङ्कारः किल! तस्मादद्यापि कदापि वा सर्वदापि काव्यवैविध्यापादानप्रणयभिरलङ्काराणां तत्त्वं सूक्ष्मेक्षकया विशालमत्या चावधार्यमिति सिद्धान्तः । तथा च काव्येतिहासपरि-शीलनपटुभिरप्यलङ्काराणां योगदानमत्र कथमतिगम्भीरं दरीदृश्यत इत्यपि नावगणेयम् ।

यद्यपि मया महाकाव्येषु वा रूपकेषु न प्रपञ्चितमलङ्काराणां योगदानं, तथापि तत्र मुहुर्मुहुरधिकशोभायै सुतरामनिवार्यतया प्रयुज्यमानानामलङ्काराणां दायित्वं निरभिनिवेशेन समाद्रियते । किं चात्रालङ्काराणां योगदानं व्यष्टिरूपेण भवत्यतः काव्यप्रभेद-वैविध्यनिर्माणे नाधिकं निरूपयितुं शक्यम् । परं तु खण्डकाव्येषु सुतरामलङ्कारनियन्त्रितेषु कविप्रतिभामूलकल्पनानुप्राणितेषु महान्खलु वर्तते विवेकः । अतो ह्यत्र तेषामेव परामर्शः कृतोऽस्ति यथामति यथावकाशं च ।

आस्ताम् । सम्प्रति पुनश्च कवीन्सहृदयान्विद्वद्रसिकांश्च शब्दार्थालङ्कारविवेचनावसरे विशालदृष्ट्या समष्टितत्त्वं हृदि निधाय व्यवहाराय विहाराय च प्रार्थये । इति शम् ।

[अस्य लेखने ममालङ्कारशास्त्राचार्यभूतानां गुरुवर्याणां डा । के. कृष्णमूर्तिमहोदयानां “भारतीयकाव्यमीमांसे – तत्त्व मत्तु प्रयोग” इति ग्रन्थः स्फूर्तिप्रद आसीदिति सगौरवं सकार्तज्ञं च स्मर्यते ।]                   

[1] अत्र तु काव्यं नाम शब्दार्थसाहित्यसमञ्चितसामग्रीत्येव व्यवहारो न तु केवलं पद्यमयमित्यव्याप्तिः । तथापि वार्तमानिकप्रसिद्धिं परिगणय्य तत्र तत्र गच्छद्व्याख्याने छन्दोमयी शब्दार्थसंहिता चेति काव्यं व्यवह्रियते ।

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...