ಗೋವಿಂದ ಪೈಗಳ ಕಾವ್ಯದ ಮರುನೋಟ - 4

ಪರಂಪರೆಯ ಪರಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಹಾಗೂ ನೂತನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪೈಗಳಿಗೆ ಆಸ್ಥೆಯುಂಟು. ಇದಕ್ಕೆ ಅವರ ಛಂದೋನುಶೀಲನವೂ ಒಂದು ಸಮರ್ಥ ನಿದರ್ಶನ. ಆದಿಪ್ರಾಸದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರಾಸದೊಂದಿಗೆ ಪೈಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸುವ ಇಲ್ಲವೇ ಹೊಸ ಬಗೆಯ ರಚನೆಗೆ ಒಗ್ಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾ: ಚಂಪಕಮಾಲೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭ-ಗಣವೊಂದನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಹೊಸತೊಂದು ಸಮವೃತ್ತವನ್ನು ಅವರು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.[1] ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳು ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ ಮತ್ತು ಉಪೇಂದ್ರವಜ್ರಾಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಉಪಜಾತಿ ಎಂಬ ಒಂದು ಮಿಶ್ರವೃತ್ತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆಯೇ ಉತ್ಪಲಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಚಂಪಕಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸಿ ಹೊಸತೊಂದು ಬಂಧವನ್ನು ಪೈಗಳು ಹವಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.[2] ಅಷ್ಟೇಕೆ, ಈ ಬಗೆಯ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಲುಗಳ ವೃತ್ತಮಯ ಚತುರ್ದಶಪದಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.[3] ಇಲ್ಲಿ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಪ್ರಾಸಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿವೆ. ಇನ್ನು ಮಾತ್ರಾಬಂಧಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ, ಪೈಗಳು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಹತ್ತಾರು. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಸಾನೆಟ್ಟನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು ಅವರೇ; ಬ್ಲಾಂಕ್ ವರ್ಸಿಗೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗಬಲ್ಲ ಸರಳರಗಳೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಭವ್ಯವಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮೊದಲಿಗರೂ ಅವರೇ.

ಪೈಗಳು ಪಾಠ್ಯರೂಪದ ಕವಿತೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಗೇಯರೂಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಕಡಮೆ. ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ನವೋದಯದ ಕವಿಗಳು ರಚನಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾಠ್ಯ ಮತ್ತು ಗೇಯಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನಾಗಲಿ, ತನ್ಮೂಲಕ ಜನಿಸಬಹುದಾದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಗಮನಿಸಿದಂತೆ ತೋರದು. ಇದಕ್ಕೆ ಡಿ.ವಿ.ಜಿ., ಬೇಂದ್ರೆ, ಪು.ತಿ.ನ. ಮೊದಲಾದ ಕೆಲವರು ಮಾತ್ರ ಅಪವಾದ. ಪೈಗಳು ಇಂಥ ವ್ಯತ್ಯಾಸ-ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಚನೆಯೆಂಬಂತೆ ಅವರ ಗೀತಗಳ ಮೊದಲಿಗೇ ಬರುವ ರಾಗ, ತಾಳ ಮತ್ತು ಧಾಟಿಗಳ ಒಕ್ಕಣೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಪೈಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ತಾಳ ಮತ್ತು ಧಾಟಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿದ್ದಾಗ ಆಯಾ ರಚನೆಗಳ ಗೀತತ್ವವೇ ಪ್ರತೀತವಾಗದೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನನ್ಯತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದಿರದು.

ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಚರ್ಚಿಸಬಹುದು.

ಪೈಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೃತ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಎಲ್ಲ ಖ್ಯಾತಕರ್ಣಾಟಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತದಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಚಂಪಕಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಲಮಾಲೆಗಳು ಅವರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತಕ್ಕೆ ಅನಂತರದ ಸ್ಥಾನ ದಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಅವರ ವೃತ್ತವಿನಿಯೋಗದ ಔಚಿತ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುವಂತೆ ಗಂಡು ಕವಿಯಾದ ರನ್ನನನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುವಲ್ಲಿ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತವೂ ಶಾಂತ ಮೂರ್ತಿಯಾದ ಗೊಮ್ಮಟನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಚಂಪಕಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಲಮಾಲೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿನಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ‘ಮಾತೃಭೂಮೀಶ್ವರಾಷ್ಟಕ’ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಒಂದೊಂದು ಮಾಲಿನೀ (ಪು. ೨೨೨) ಮತ್ತು ಮಂದಾಕ್ರಾಂತಾ (ಪು. ೨೯೨) ಇಣಿಕಿವೆ. ಉಳಿದಂತೆ ಲಯಾನ್ವಿತ ವೃತ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮಲ್ಲಿಕಾಮಾಲೆ (ಪು. ೨೨೫) ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಮಗೆ ಆಕರ್ಷಕವೆನಿಸುವುದು ಪೈಗಳ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದ ಪ್ರಯೋಗ. ‘ಕಾಲಿಯಮರ್ದನ’ (ಪು. ೨೦೧) ಎಂಬ ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ಕಂದಗಳ ಬಳಿಕ ಐದು ವಂಶಸ್ಥಗಳಿವೆ. ಕಾಲಿಯನ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣನ ಕುಣಿತವನ್ನು ಕಾಣಿಸಲು ಲಘೂತ್ತರವಾದ ಈ ವೃತ್ತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ದುಡಿದಿದೆ. ದಿಟವೇ, ಒಂದು ಕಡೆ ಗ್ರಂಥಪಾತವೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಛಂದಃಸ್ಖಾಲಿತ್ಯವೂ ಕಂಡಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಹಳಗನ್ನಡದ ವ್ಯಾಕರಣದ ಶಿಸ್ತು ಕೂಡ ಸಡಿಲಿದೆ. ಆದರೂ ಇದು ಹದಿಹರೆಯದ ಪೈಗಳ ರಚನೆ, ಅನಂತರದ ಪರಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಚನಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಎದ್ದುಕಾಣುವಂಥದ್ದೆಂದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗದಿರದು. ಇದರ ಸೊಗಸನ್ನು ಅರಿಯಲು ಒಂದೆರಡು ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸಬಹುದು:

ಮುಗಿಲ್ಗಳಿಂ ಮಿಂಚುವ ಮಿಂಚುಗೊಂಚಲಂ-

ತಗಲ್ದು ಬಾಂಗಂಗೆಯಿನಾರದಂ ಬರಲ್ |

ಮುಗಿಲ್ಸರಲ್ ಬೇಟದನಂಗಗಂಗಳಿಂ

ಜಗನ್ನಿವಾಸಂ ಮುನಿಯನ್ನೆರಂಗಿದಂ ||

ಜಗುಳ್ದು ಜೋಲಲ್ ಕೊರಳಿಂದ ಜನ್ನನೂಲ್

ಪೊಗರ್ದ ಕೆಂಬಟ್ಟೆ ಸಡಿಲ್ದು ಜಾರಿರಲ್ |

ನಗುತ್ತ ಸದ್ವೀಣೆಯ ಮೀಂಟುತಂ ನವಿಲ್

ಮುಗಿಲ್ ಬರಲ್ಕೇಗಿಸುವಂತೆ ಪಾಡಿದಂ ||[4] (ಪು. ೨೦೨)

ಈ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪದಗತಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಮಿಂಚುವ ಜ-ಗಣಗಳೂ ರ-ಗಣಗಳೂ ಲ-ಗಂ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ನರ್ತನಗತಿಗೆ ಇಂಬಾಗುವ ಪರಿ ಆಸ್ವಾದ್ಯವೆನಿಸಿದೆ.

ಪೈಗಳು ಮಾತ್ರಾಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶೆಲ್ಲಿಯ ‘ಟು ಎ ಸ್ಕೈಲಾರ್ಕ್’ ಎಂಬ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಆದಿಪ್ರಾಸವುಳ್ಳ ಕುಸುಮಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಎರಕಹುಯ್ದಿದ್ದಾರೆ (ಪು. ೬). ಇದರ ಭಾಷೆ, ಬಂಧ ಮತ್ತು ಅನುವಾದದ ಹದಗಳು ಗಂಭೀರಮನೋಹರವಾಗಿವೆ. ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ. ಅವರ ‘ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೀತಗಳು’ ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕವಿತೆಯ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದು ಭಾಮಿನೀಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಬಂಧ ಮತ್ತು ಭಣಿತಿಗಳು ಮತ್ತೂ ಲಲಿತವಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರ ತೌಲನಿಕ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ನವೋದಯದ ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯರ ಕಾವ್ಯಮನೋಧರ್ಮ ಎಂಥದ್ದೆಂದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದಿರದು. ಈ ಬಗೆಗೆ ಎಸ್. ಅನಂತನಾರಾಯಣ ಅವರು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ.[5] ಶ್ರೀ ಅವರ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಹಜತೆಗಳ ಮೇಲಾಟವಿದ್ದರೆ, ಪೈಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಕವಿ ಶೆಲ್ಲಿಯ ಕಾವ್ಯಸ್ವಭಾವವಾದ ಓಜಸ್ಸು ಎದ್ದುತೋರುವಂತಿದೆ. ಶೆಲ್ಲಿಯ ಕಾವ್ಯಮನೋಧರ್ಮ ಪೈಗಳದೂ ಹೌದು.

ನವೋದಯದ ಅನೇಕ ಕವಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ ಗೋವಿನ ಹಾಡಿನ ಮಟ್ಟು ಪೈಗಳನ್ನೂ ಸೆಳೆದಿದೆ. ‘ಕಡವಿನಲ್ಲಿ’ (ಪು. ೫೦) ಮತ್ತು ‘ಬಾಲೆ ನಿನ್ನಯ ತಮ್ಮನೆಲ್ಲಿ?’ (ಪು. ೫೫) ಎಂಬ ಅವರ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳು ಈ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಎರಡನೆಯ ಕವಿತೆ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಚರಣಗಳಷ್ಟು ನಿಡಿದಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಆದಿಪ್ರಾಸ ಮರೆಯಾಗಿದೆ; ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚರಣದ ಮೊದಲ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪದೆ ಪಾಲಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಪೈಗಳದೊಬ್ಬರದೇ ಎನ್ನಬೇಕು.

ಮಾತ್ರಾಜಾತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪೈಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಬಂಧಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗತಿ ಒಂದರಲ್ಲಿಯೇ ಸಾನೆಟ್, ಗೀತ, ಭಾವಗೀತ, ಕಥನಕವಿತೆ, ಖಂಡಕಾವ್ಯ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟೋ ಬಗೆಯ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗುವಂಥ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಹವಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಗಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಊನಗಣಗಳ ಪಾತ್ರ, ಪಾದಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಗೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ‘ಕೊಳುಗುಳದ ಮನವಿ’ (ಪು. ೬೪), ‘ಉಮರ್ ಖಯ್ಯಾಮ್’ (ಪು. ೧೦೦), ‘ಈರೆಳೆಯ ಕಿನ್ನರಿಯ’ (ಪು. ೧೨೯), ‘ನಿನ್ನ ಬೆಳಕಿನ ದಾರಿ’ (ಪು. ೧೩೪) ಮೊದಲಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕವಿತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಂತೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ಗಣಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರತೀತವಾಗುವ ವಿಭಿನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ವರಣಗಳ ವೈಚಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಹೊಸ ಬಗೆಯ ನಾದವಿಲಾಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

ಇಂತೊಂದೆ ತಂತಿಯಿಂ

ಕಿರಿಚುವ ಅಶಾಂತಿಯಿಂ

ವಿಷಯಲಾಲಸೆಯಲ್ಲದೆ,

ಸುಸ್ವರಂ

ಮಿಸುಕಲದರಿಂ ಬಲ್ಲುದೆ?

ನಿನ್ನ ನಲಿ

ಗಾನಕಿನ್ನಿದು ಸಲ್ವುದೆ? (‘ಈರೆಳೆಯ ಕಿನ್ನರಿಯ’, ಪು. ೧೨೯)

ವಸ್ತುತಃ ಈ ಬಂಧವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ಚತುಷ್ಪದಿಯಂತೆ ಪುನಾರೂಪಿಸಬಹುದು:

ಇಂತೊಂದೆ ತಂತಿಯಿಂ ಕಿರಿಚುವ ಅಶಾಂತಿಯಿಂ

ವಿಷಯಲಾಲಸೆಯಲ್ಲದೆ - ಸುಸ್ವರಂ

ಮಿಸುಕಲದರಿಂ ಬಲ್ಲುದೆ? - ನಿನ್ನ ನಲಿ

ಗಾನಕಿನ್ನಿದು ಸಲ್ವುದೆ?

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೇಯಗಳಲ್ಲಿ ವರಣವು ವಿಷಮಪಾದಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯವಹಿತವಾಗಿ ಅದು ತಲೆದೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪೈಗಳು ಸದ್ಯದ ಬಂಧದಲ್ಲಿ ವರಣವನ್ನು ಚತುಷ್ಪದಿಯ ನಡುವಿನ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲ ಪಾದವನ್ನು ಕರ್ಷಣಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪದ್ಯಗತಿಗೊಂದು ಅಖಂಡತೆಯನ್ನು ತಂದಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಕಡೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕರ್ಷಣಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿ ಊನಗಣವನ್ನು ಇಡುವ ಮೂಲಕ ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಮುಗಿತಾಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅನುಪ್ರಾಸಗಳ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಶ್ರುತಿಹಿತವಾಗಿ ಬಂದು ಕವಿತೆಗೆ ಬಂಧಸೌಷ್ಠವ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಾಭಿರಾಮತೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಟ್ಟಿವೆ.[6]

ಪೈಗಳು ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಗಡಚಿಕ್ಕುವ ಏಕತಾನತೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗಣಪರಿವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂತುಲಿತದ್ರುತಾವರ್ತ ಗತಿಯ ಘಟಕಗಳನ್ನೂ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಈ ಪ್ರಕಲ್ಪ ಅದೆಷ್ಟೋ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ಸಂತುಲಿತದ್ರುತಾವರ್ತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿದೆ (ಪು. ೬೯, ೭೬, ೮೪, ೯೨, ೧೪೨, ೧೪೯, ೧೬೩, ೧೬೬, ೨೬೫). ಅವರ ತಲೆಮಾರಿನ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂತುಲಿತದ್ರುತಾವರ್ತ ಗತಿ ವಿರಳವೇ ಸರಿ.

ಅಚ್ಚರಿಯ ಮಾತೆಂದರೆ, ತ್ರಿಕಲ, ಪಂಚಕಲ ಮತ್ತು ಷಟ್ಕಲಗಳ ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಚತುಷ್ಕಲ ಬಂಧ ಪೈಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಬಳಕೆಯಾದ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಣಪರಿವೃತ್ತಿಗಳುಂಟು. ಈ ಮೂಲಕ ಚತುಷ್ಕಲ ಲಯವು ಅಷ್ಟಕಲ ಲಯದ ಸಂತುಲಿತಮಧ್ಯಾವರ್ತ ಗತಿಯ ಸೊಗಸನ್ನು ತಾಳಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

ಕಾದೆ ಸಾವೆನೆಂದೆಲ್ಲಿಗೆ ಸರಿಯೆ,

ಬಾಳ್ವೆ ಸಾವಿನೊಳೆ ನೆರವೇರೆ?

ಬಾಳ್ವೆ ಬಾಳತಕ್ಕುದೊ ನಾನರಿಯೆ

ಸಾವು ಸಾಯತಕ್ಕುದು ನೇರೆ!

ಧರ್ಮಯುದ್ಧವೊಂದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ

ದಾರಿಯೆ ವೀರಸ್ವರ್ಗವನೇರೆ? (‘ಯಾರೆಂಬರು ಮುಗಿದುವೆಂದು ಬವರಂ’, ಪು. ೩೦೫)

ಶೇಕ್ಸ್ಪೀರಿಯನ್ ಸಾನೆಟ್ಟಿನ ಮೊದಲ ಎಂಟು ಪಾದಗಳ ಪೈಕಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಳಸುವ ನಾಲ್ಕು ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಎರಡು ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಪೈಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಮೂರು ಮೂರು ಪಾದಗಳ ನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದೊAದು ಘಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಏಕರೂಪದ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸವುಂಟು. ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು ಎಂದಿನಂತೆ ಪ್ರಾಸಬದ್ಧವಾದ ಯುಗ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಬಹುಶಃ ಅನ್ಯತ್ರ ಕಾಣದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ (‘ಬಲ್ಲೆನೆನಗನಿತೆ ನನ್ನಳಲಲ್ಲವೆಂದು’, ಪು. ೧೩೯).

‘ಇನ್ನು ನೀನೆನ್ನವನು’ (ಪು. ೧೬೦) ಎಂಬ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹವಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪಂಚಕಲ ಬಂಧವು ತನ್ನ ವರಣವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ತದ್ವತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಅವರ ‘ಹೂ’ ಎಂಬ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.[7]

ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಾನೆಟ್ಟನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಆದ್ಯರೆಂದು ಪೈಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯುಂಟು. ಅವರು ಈ ಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತನಿಬದ್ಧವಾದ ಒಂದು ಚತುರ್ದಶಪದಿಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಐವತ್ತೆಂಟು ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳು ಉಪಲಬ್ಧವಿವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ರಚನೆಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮಿಕ್ಕ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಮ ಪಾದಗಳು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿಯೂ ವಿಷಮ ಪಾದಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿಯೂ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಆದ್ಯಂತ ಪಂಚಕಲ ರಚನೆಗಳೇ. ಇಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಪೈಗಳ ಕವಿತೆಗಳ ಪೈಕಿ ಇವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಕಾಲು ಭಾಗವನ್ನೂ ಮೀರುವಂಥದ್ದೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿಕ್ಕ ಯಾವುದೇ ಕವಿತೆಯ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಬಂಧ ಸಾನೆಟ್ಟಿನಲ್ಲಿದೆ. ವಿಷಯವೆಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಲಿ, ಅದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳೊಳಗೆ ಮುಗಿಯಲೇಬೇಕು. ದಿಟವೇ, ವೃತ್ತ-ಕಂದ-ಷಟ್ಪದಿಗಳಂಥ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಂಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಲುಗಳ ಮಿತಿ ಉಂಟು. ಆದರೆ ಪೈಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಲ್ಲ; ವಸ್ತು-ಭಾವನೆಗಳು ಹಿಗ್ಗಿದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಅವಕಾಶ ಉಂಟೇ ಉಂಟು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ರನ್ನ, ಗೊಮ್ಮಟ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಮೊದಲಾದವರ ಬಗೆಗೆ ಬರೆದ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಭಾವ-ಭಣಿತಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪದ್ಯಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಪೋಣಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಸೌಲಭ್ಯ ಸಾನೆಟ್ಟಿಗಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಪೈಗಳು ಎಷ್ಟೋ ಚತುರ್ದಶಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅದುಮಿ ಅದುಮಿ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಪೂರ್ವಪದಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು ಕೂಡ ಒತ್ತರಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪದಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮೊನಚಾಗುತ್ತದೆ; ಅರ್ಥಪ್ರತೀತಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೈಗಳ ಕವಿತೆ ಪ್ರೌಢ, ದುರೂಹ್ಯ, ದುರ್ಬೋಧ, ಸಂಕೀರ್ಣ ಎಂಬೆಲ್ಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾರಣ. ಇದನ್ನು ಅವರ ಮಿಕ್ಕ ಕವಿತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ತಾಳೆನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸ್ವತಃ ಪೈಗಳಿಗೇ ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳ ಗಾತ್ರನಿರ್ಬಂಧ ಇಕ್ಕಟ್ಟೆನಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರು ಸಾನೆಟ್ಟಿನ ಭಾವ-ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾಲುಗಳ ಹಲವು ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ‘ಭಸ್ಮಾಸುರ’, ‘ಹಗಲ ಕನಸು’, ‘ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ವರ್ಷದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ’, ಇತ್ಯಾದಿ (ಪು. ೨೪೪, ೨೪೫, ೨೪೬). ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಾಲ್ಕು-ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳ ಬಳಿಕ ಒಂದೊಂದು ದ್ವಿಪದಿಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಪ್ರಾಸಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಗಣವಿಭಾಗಗಳು ಸಾನೆಟ್ಟಿನ ಜಾಡನ್ನೇ ಚ-ತು ತಪ್ಪದಂತೆ ಅನುಸರಿಸಿವೆ. ಪೈಗಳ ವೃತ್ತ-ಕಂದಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಷಟ್ಪದಿ-ಗೀತಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಲೆದೋರದ ಅರ್ಥಕ್ಲೇಶ ಅವರ ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವೊಮ್ಮೆ ತಲೆದೋರುತ್ತದೆಂದರೆ ಪಾದನಿರ್ಬಂಧದ ಪ್ರಭಾವ ಎಂಥದ್ದೆಂದು ಮನಗಾಣಬಹುದು.

ಪೈಗಳು ರನ್ನ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಗೊಮ್ಮಟರನ್ನು ಕುರಿತು ರಚಿಸಿರುವ ಷಟ್ಪದಿ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಗಳಂಥ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಂಧಗಳ ನಿಡುಗವಿತೆಗಳನ್ನು ನಿಯತ ರೀತಿಯ ‘ಪ್ರಗಾಥ’ಗಳೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು.[8] ಉದಾತ್ತವಾದ ವಸ್ತುವೊಂದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಧೀರಗಂಭೀರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ನೀಳ್ಗವಿತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಗಾಥ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಹೀಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ. ಮತ್ತು ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಪ್ರಗಾಥಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಡಿ.ವಿ.ಜಿ.ಯವರಂತೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಗಾಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖರು ಪೈಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.

ಗೋವಿಂದ ಪೈಗಳ ಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ ವಿರಳವಾಗಿ ಶ್ರುತಿಕಟುವೆನಿಸುವ ಗತಿಗಳು ತಲೆದೋರುವುದುಂಟು. ಇದು ಅವರು ಸಾನೆಟ್ಟುಗಳ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸದಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಖಂಡಪ್ರಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರತಾದದ್ದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

ನುಡಿವೆನಾರಿಗೆಂದು ಹೂಡೆ

ಮನಸಿನಿಂತನಿಶಂ

ಕನದ ಕದವ ನೀನೆ ದೂಡೆ

ತೆರೆಯದೆಂತವಶಂ? -

ಅರಳಲೊಲ್ಲದಿರುಳ ನಲಿನ

ದೆದೆಗೆ ಸುಳಿಯೆ ಹಗಲಿನಲಿನ

ನರಳದೆಂತು ಭೃಶಂ?

ದುಂದುಗೆಡಿಸಲಲ್ಲ ನುಡಿವೆ

ನನ್ಯರ ಕಾಲವಂ:

ಸಲಿಸಲೆಂದು ನುಡಿಗೆ ದುಡಿವೆ

ನಿನ್ನಯ ಸಾಲವಂ,

ಉರುಳುರುಳಿ ತರಂಗಮಣಂ

ತೆರಬಲ್ಲುದೆ ಕಡಲ ರಿಣಂ? -

ತೆತ್ತೆನೆ ನಾ ಲವಂ? (‘ಬಲ್ಲೆನೆ ಇಂತೊದರ್ವುದೇಕೆ’, ಪು. ೧೫೩)

ಈ ಎರಡು ಸೊಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಲಯಭಂಗದ ದೋಷಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಡಿಯ ಪದ್ಯ ತ್ರ್ಯಶ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅದರ ನಡೆ ವಿಕಟಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸೊಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರ್ಯಶ್ರಗತಿಯೇ ಇದ್ದರೂ ಮೂರು-ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಎರಡು ಗಣಗಳ ಆಗಿರುವ ಸಂಧಿ ಶ್ರುತಿಕಟುವೆನಿಸುವಂತೆ ಒಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮನಸನಿಂತು ಅನಿಶಂ, ತೆರೆಯದಂತು ಅವಶಂ ಎಂಬ ಪದವಿಭಾಗಗಳು ಮನಸ-ನಿಂತ-ನಿಶಂ ಮತ್ತು ತೆರೆಯ-ದಂತ-ವಶಂ ಎಂದು ಅರ್ಥಾಂತರವೋ ಅನರ್ಥವೋ ಒದಗುವಂತೆ ಸಾಗಿವೆ. ಈ ಸಾಲುಗಳ ಕಡೆಯ ಗಣವು ಲ-ಗಂ ವಿನ್ಯಾಸಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿಯ ಲೋಪ ಮತ್ತಷ್ಟು ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಸೊಲ್ಲಿನಲ್ಲಂತೂ ‘ಅನ್ಯರ ಕಾಲವಂ’ ಮತ್ತು ‘ನಿನ್ನಯ ಸಾಲವಂ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ತ್ರ್ಯಶ್ರಗತಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯದೇ ಆದ ನಡೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಹೀಗಲ್ಲದೆ ಇವನ್ನು ತ್ರ್ಯಶ್ರಗತಿಗೇ ಅಳವಡಿಸಬೇಕೆಂದರೆ, ಅನ್ಯ-ರಕಾ-ಲವಂ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ-ಯಸಾ-ಲವಂ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಂತೂ ಯಾರಿಗೂ ಅವಾಂಛಿತ. ಛಂದೋಗತಿಯ ಒಳ-ಹೊರಗನ್ನು ಪೈಗಳಂಥ ವಿದ್ವತ್ಕವಿಗಳು ಈ ಬಗೆಯ ಸ್ಖಾಲಿತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸಹೃದಯರ ಊಹೆಗೂ ಎಟುಕದ ಸಂಗತಿ. ಅವರ ಎಷ್ಟೋ ಕವಿತೆಗಳು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಪೈಗಳಿಗೆ ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಅಂತಿಮ ರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ‘ನಂದಾದೀಪ’ ಎಂಬ ಕವನಸಂಕಲನವೂ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕಾವ್ಯರಚನಾಸಮಾಧಿಯ ರಸಾವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ನುಸುಳಿದ ಅನವಧಾನದ ಪರಿಣಾಮವೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.

ಪೈಗಳ ನೂತನಚ್ಛಂದಃಪ್ರಯೋಗಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ‘ಹೆಬ್ಬೆರಳು’ ರೂಪಕದ ಚತುಷ್ಪದಿಯೊಂದನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಬಹುದು:

ನಗೆವಕ್ಕಿಯ ಬಾಣದಿ ಹಾರುವ ತಾಣದಿ ಕಾಲ ಬುಡಕೆ ನಾ ಕೆಳಗಿಸುವೆ,

ಈದಿಹ ಕೇಸರಿಯಾ ಹಲ ಮೊಲೆಮರಿಯಾ ಎಳತರುತವನಾಂ ಪಳಗಿಸುವೆ!

ಸೆಳೆನೀರಿನ ಕುಲ್ಲೆಯೊಳೊಂದೇ ಭಲ್ಲೆಯೊಳೆಳೆ ಸಸಿಲೆಯನಿಕ್ಕಡೆಗೆಯ್ವೆ,

ಗೆಳೆಯರ ಕೆಯ್ಯಲ್ಲಿಯ ಮಿಣ್ಣನೆ ನೆಲ್ಲಿಯನಸಿಯಲಿ ಕೆಯ್ತಗಲದೆ ಕೊಯ್ವೆ! (‘ಹೆಬ್ಬೆರಳು’, ಪು. ೯)

ಇದು ಸಾಲೊಂದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಎಂಟು ಗಣಗಳಿರುವ ಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಆರು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಐದು ಗಣಗಳ ಬಳಿಕ ಗುರುವೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಸಂತುಲಿತದ್ರುತಾವರ್ತ ಗತಿಯ ಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ತುಳಸೀದಾಸರ ‘ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ’ದ ‘ಛಂದ’ ಎಂಬ ಬಂಧವೆಂದು ಪೈಗಳೇ ಒಕ್ಕಣಿಸಿದ್ದಾರೆ (‘ಹೆಬ್ಬೆರಳು’, ಪು. ೬). ಈ ಬಂಧ ಅವರ ‘ಹಳ್ಳಿಯ ಹುಡುಗಿ’ (ಪು. ೨೭೪) ಕವಿತೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಬಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಡೆಯ ಗುರುವೊಂದು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪೈಗಳ ಛಂದಃಪ್ರಯೋಗ ಯಾರನ್ನೂ ಬೆರಗಾಗಿಸುತ್ತದೆ.



[1] ‘ಶ್ರೀ ಗೊಮ್ಮಟ ಜಿನ ಸ್ತುತಿ’, ಪು. ೨೨೩

[2]  ‘ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ ಅಡಿದಾವರೆಯಲ್ಲಿ’, ಪು. ೪

[3] ‘ಬರ್ದಿಲ’, ಪು. ೯೬

[4]  ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲದ ಕೆಲವೊಂದು ಅಚ್ಚಿನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

[5] ಹೊಸಗನ್ನಡ ಕವಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ, ಪು. ೯೮-೯೯

[6] ಇಂಥ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಡುವಲಪಾಯ ಯಕ್ಷಗಾನದ ನೆಲದವರಾದ ಗೋವಿಂದ ಪೈಗಳಿಗೆ ಇಂಥವು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದುವೆಂದು ಊಹಿಸಿದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗದು. ಪ್ರಕೃತ ಪದ್ಯವು ಕೇದಾರಗೌಳ-ಝಂಪೆ ಎಂಬ ಯಕ್ಷಗಾನಬಂಧಕ್ಕೆ ನಿಕಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇದಾರಗೌಳ-ಝಂಪೆ ಬಂಧದ ಓಜಪಾದದ ವಿನ್ಯಾಸ ಮೊದಲ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಬರದೆ ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅನುವೃತ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಪೈಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೂ ಕೆಲವು ಯಕ್ಷಗಾನಬಂಧಗಳ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯ ರೂಪಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ಆಸಕ್ತರು ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಇದೊಂದು ದಿಕ್ಸೂಚಿ ಮಾತ್ರ.

[7] ಕೇತಕೀವನ, ಪು. ೪೩

[8]  ನೋಡಿ: ಹೊಸಗನ್ನಡ ಕವಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ, ಪು. ೨೩೧

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Among the many contributions of ancient Indians to world thought, perhaps the most insightful is the realisation that ānanda (Bliss) is the ultimate goal of human existence. Since time immemorial, India has been a land steeped in contemplation about the nature of humans and the universe. The great ṛṣis (seers) and ṛṣikās (seeresses) embarked on critical analysis of subjective experience and...

One of the two great epics of India and arguably the most popular epic in the world, the Ramayana has enchanted generations of people not just in Greater India but the world over. In less than three hundred pages The Essential Ramayana captures all the poetic subtleties and noble values of the original and offers the great epic in an eminently readable form that will appeal to the learned and...

The Bhagavad-gītā isn’t merely a treatise on ultimate liberation. It is also a treatise on good living. Even the laity, which does not have its eye on mokṣa, can immensely benefit from the Gītā. It has the power to grant an attitude of reverence in worldly life, infuse enthusiasm in the execution of duty, impart fortitude in times of adversity, and offer solace to the heart when riddled by...

Indian Perspective of Truth and Beauty in Homer’s Epics is a unique work on the comparative study of the Greek Epics Iliad and Odyssey with the Indian Epics – Rāmāyaṇa and Mahābhārata. Homer, who laid the foundations for the classical tradition of the West, occupies a stature similar to that occupied by the seer-poets Vālmīki and Vyāsa, who are synonymous with the Indian culture. The author...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the sixth volume of reminiscences character sketches of prominent public figures, liberals, and social workers. These remarkable personages hailing from different corners of South India are from a period that spans from the late nineteenth century to the mid-twentieth century. Written in Kannada in the 1970s, these memoirs go...

An Introduction to Hinduism based on Primary Sources

Authors: Śatāvadhānī Dr. R Ganesh, Hari Ravikumar

What is the philosophical basis for Sanātana-dharma, the ancient Indian way of life? What makes it the most inclusive and natural of all religio-philosophical systems in the world?

The Essential Sanātana-dharma serves as a handbook for anyone who wishes to grasp the...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the fifth volume, episodes from the lives of traditional savants responsible for upholding the Vedic culture. These memorable characters lived a life of opulence amidst poverty— theirs  was the wealth of the soul, far beyond money and gold. These vidvāns hailed from different corners of the erstwhile Mysore Kingdom and lived in...

Padma Bhushan Dr. Padma Subrahmanyam represents the quintessence of Sage Bharata’s art and Bhārata, the country that gave birth to the peerless seer of the Nāṭya-veda. Padma’s erudition in various streams of Indic knowledge, mastery over many classical arts, deep understanding of the nuances of Indian culture, creative genius, and sublime vision bolstered by the vedāntic and nationalistic...

Bhārata has been a land of plenty in many ways. We have had a timeless tradition of the twofold principle of Brāhma (spirit of wisdom) and Kṣāttra (spirit of valour) nourishing and protecting this sacred land. The Hindu civilisation, rooted in Sanātana-dharma, has constantly been enriched by brāhma and safeguarded by kṣāttra.
The renowned Sanskrit poet and scholar, Śatāvadhānī Dr. R...

ಛಂದೋವಿವೇಕವು ವರ್ಣವೃತ್ತ, ಮಾತ್ರಾಜಾತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಷಣಜಾತಿ ಎಂದು ವಿಭಕ್ತವಾದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ವಿವೇಚಿಸುವ ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಸಂಕಲನ. ಲೇಖಕರ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಆಲೋಚನೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ಹೊತ್ತಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ತೌಲನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಬರುವ ಬರೆಹಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನಿಗಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಹಸ್ತನಾದ ಕವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸ್ಫುರಿಸಬಲ್ಲ ಎಷ್ಟೋ ಹೊಳಹುಗಳು ಕೃತಿಯ ಮೌಲಿಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಈ...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the fourth volume, some character sketches of the Dewans of Mysore preceded by an account of the political framework of the State before Independence and followed by a review of the political conditions of the State after 1940. These remarkable leaders of Mysore lived in a period that spans from the mid-nineteenth century to the...

Bharatiya Kavya-mimamseya Hinnele is a monograph on Indian Aesthetics by Mahamahopadhyaya N. Ranganatha Sharma. The book discusses the history and significance of concepts pivotal to Indian literary theory. It is equally useful to the learned and the laity.

Sahitya-samhite is a collection of literary essays in Kannada. The book discusses aestheticians such as Ananda-vardhana and Rajashekhara; Sanskrit scholars such as Mena Ramakrishna Bhat, Sridhar Bhaskar Varnekar and K S Arjunwadkar; and Kannada litterateurs such as DVG, S L Bhyrappa and S R Ramaswamy. It has a foreword by Shatavadhani Dr. R Ganesh.

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhānī Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective to every discussion. These essays deal with the philosophy, history, aesthetics, and practice of...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...