ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 21

ಜಿನಸೇನ ಆರಂಭಶೂರರಾದ ಕವಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಪರಿಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ:

ಯಥೇಷ್ಟಂ ಪ್ರಕೃತಾರಂಭಾಃ ಕೇಚಿನ್ನಿರ್ವಹಣಾಕುಲಾಃ |

ಕವಯೋ ಬತ ಸೀದಂತಿ ಕರಾಕ್ರಾಂತಕುಡುಂಬಿವತ್  || (೧.೧.೭೧)

ಕೆಲವು ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭವನ್ನೇನೋ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಚಿಸಿ ಮುಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಸೋಲುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಪಾಡು ತೆರಿಗೆಯ ಭಾರಕ್ಕೆ ತತ್ತರಿಸುವ ಸಂಸಾರಿಯಂತೆಯೇ ಸರಿ!

ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ಈ ಅಂಶವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.[1] ಆದರೆ ಅವನಿಗಿಂತ ಮುನ್ನವೇ ಜಿನಸೇನ ಇದರತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಿರುವುದು ಸ್ತವನೀಯ. ಇದು ಕಾವ್ಯಸಮಾಧಿಯ ದಾರ್ಢ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತಿದೆಯೆಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗದು. ಚಂಚಲಚಿತ್ತರಾದ ಕವಿಗಳು ಅಭಿನವಮಧುಲೋಲುಪರಂತೆ ಕೃತಿಯಿಂದ ಕೃತಿಗೆ ಹಾರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಶೈಥಿಲ್ಯ ಕವಿಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲದು.   

ಕವಿಯು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಜಿನಸೇನನಮತ:

ಪರೇ ತುಷ್ಯಂತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಕವಿಃ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಪ್ರತೀಹತಾಮ್ |

ನ ಪರಾರಾಧನಾಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಶ್ರೇಯಃ ಸನ್ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಾತ್ || (೧.೧.೭೧)

ಬೇರೊಬ್ಬರು ಹಿಗ್ಗಲಿ ಬಿಡಲಿ, ಕವಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಒಳಿತಿನ ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರುವುದೇ ಮಿಗಿಲು.

ಇಲ್ಲಿ ಜಿನಸೇನನು ಕವಿಯ ಸ್ವಾಂತಃಸುಖವನ್ನು ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಮತಾಗ್ರಹದ ಕಾರಣ ಇದು ಜನತೆಗೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವುದು ಕಾವ್ಯಮ್ ಆನಂದಾಯ ಎಂಬ ಮೂಲತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನುಹಾಕಿರುವುದರ ಸಂಕೇತ. ಈ ಅಂಶವನ್ನುಳಿದರೆ ಕಾವ್ಯೋದ್ಯೋಗ ಪರಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸಲ್ಲದೆಂಬ ನಿಲವು ಮೆಚ್ಚುವಂತಿದೆ.

ಕವಿ-ಸಹೃದಯರಲ್ಲಿರುವ ಮತಭೇದವನ್ನು ಹೀಗೆ ಕಟಾಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ:

ಪುರಾಣಕವಯಃ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿನ್ನವಕವೀಶ್ವರಾಃ |

ತೇಷಾಂ ಮತಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ಕಸ್ತದಾರಾಧನೇ ಕ್ಷಮಃ ||

ಕೇಚಿತ್ ಸೌಶಬ್ದ್ಯಮಿಚ್ಛಂತಿ ಕೇಚಿದರ್ಥಸ್ಯ ಸಂಪದಮ್ |

            ಕೇಚಿತ್ ಸಮಾಸಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಪರೇ ವ್ಯಸ್ತಾಂ ಪದಾವಲೀಮ್  ||

ಮೃದುಬಂಧಾರ್ಥಿನಃ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ಫುಟಬಂಧೈಷಿಣಃ ಪರೇ |

ಮಧ್ಯಮಾಃ ಕೇಚಿದನ್ಯೇಷಾಂ ರುಚಿರನ್ಯೈವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ||

ಇತಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಸಂಧಿತ್ವಾದ್ದುರಾರಾಧ್ಯಾ ಮನೀಷಿಣಃ |

ಪೃಥಗ್ಜನೋಪಿ ಸೂಕ್ತಾನಾಮನಭಿಜ್ಞಃ ಸುದುರ್ಗ್ರಹಃ  || (೧.೧.೭೬–೮೦)

ಕವಿಗಳ ಪೈಕಿ ಕೆಲವರು ಹಳಬರು, ಕೆಲವರು ಹೊಸಬರು. ಇವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೆಲ್ಲ ಬೇರೆ ಬೇರೆ. ಇಂತಿರುವಾಗ ಇವರನ್ನೆಲ್ಲ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾರಿಗೆ ತಾನೆ ಸಾಧ್ಯ? ಕೆಲವರು ವ್ಯಾಕರಣಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ರಸಪುಷ್ಟಿಗೆ ಬೆಲೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಸಮಾಸಗುಂಫನ ಲೇಸೆನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾದ ನುಡಿಗಳೇ ಚೆಲುವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಮಧುರವಾದ ಪದಸಂಧಾನವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಓಜಸ್ವಿಯಾದ ಪದಗುಂಫನವನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಇವೆರಡರ ಹದವಿರುವ ಮಧ್ಯಮಗತಿಯೇ ಮಿಗಿಲೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯಭೇದಗಳಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಒಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಕಾವ್ಯಗಣಪರಿಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಪಾಮರರನ್ನು ಕೂಡ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ.

ಜಿನಸೇನನು ತನ್ನ ಕಾಲದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಕವಿಗಳಿಗಿದ್ದ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆಂದರೆ ಅತಿಶಯವಲ್ಲ. ಈ ಚರ್ಚೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಗುಣ-ರೀತಿ-ವೃತ್ತಿ-ಮಾರ್ಗ-ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕುಂತಕನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಿ ಒಂದು ನಿಲುಗಡೆಗೆ ತಂದಿರುವುದು ವಿದ್ವದ್ವೇದ್ಯ.

ಕಡೆಯದಾಗಿ ಜಿನಸೇನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಕಾಣೋಣ:

ಕವೇರ್ಭಾವೋಥವಾ ಕರ್ಮ ಕಾವ್ಯಂ ತಜ್ಞೈರ್ನಿರುಚ್ಯತೇ |

ತತ್ಪ್ರತೀತಾರ್ಥಮಗ್ರಾಮ್ಯಂ ಸಾಲಂಕಾರಮನಾಕುಲಮ್ ||

ಕೇಚಿದರ್ಥಸ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಮಪರೇ ಪದಸೌಷ್ಠವಮ್ |

ವಾಚಾಮಲಂಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಹುಸ್ತದ್ದ್ವಯಂ ನೋ ಮತಮ್ ಮತಮ್ ||

ಸಾಲಂಕಾರಮುಪಾರೂಢರಸಮುದ್ಭೂತಸೌಷ್ಠವಮ್ |

            ಅನುಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಸತಾಂ ಕಾವ್ಯಂ ಸರಸ್ವತ್ಯಾ ಮುಖಾಯತೇ ||

ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಬಂಧಲಾಲಿತ್ಯಮಪೇತಂ ರಸವತ್ತಯಾ |

ನ ತತ್ಕಾವ್ಯಮತಿಗ್ರಾಮ್ಯಂ ಕೇವಲಂ ಕಟು ಕರ್ಣಯೋಃ ||

ಮಹಾಪುರಾಣಸಂಬಂಧಿ ಮಹಾನಾಯಕಗೋಚರಮ್ |

ತ್ರಿವರ್ಗಫಲಸಂದರ್ಭಂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಂ ತದಿಷ್ಯತೇ || (೧.೧.೯೪–೯೭,೯೯)

ಕವಿಯ ಭಾವ ಅಥವಾ ಅವನ ಕರ್ಮವೇ ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಅಭಿಜ್ಞರ ಅಭಿಮತ. ಇಂಥ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವಾರಸ್ಯವು ಗ್ರಾಮ್ಯತಾದೋಷವಿಲ್ಲದೆ ಅಲಂಕಾರಭರಿತವಾಗಿ ಸುಬೋಧವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರು ಅರ್ಥಸೌಂದರ್ಯವೇ ಅಲಂಕಾರವೆಂದು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಶಬ್ದಸೌಷ್ಠವವೇ ಅಲಂಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಮಗೆ ಇವೆರಡೂ ಸಮ್ಮತ. ಹೀಗೆ ಅಲಂಕಾರಭರಿತವೂ ರಸನಿರ್ಭರವೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವೂ ಸ್ವೋಪಜ್ಞವೂ ಆದ ಸತ್ಕಾವ್ಯ ಸರಸ್ವತಿಯ ವದನಾರವಿಂದವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಲ್ಲದೆ ಸುಂದರಸಂಘಟನೆಯಿಲ್ಲದ, ರಸಪುಷ್ಟಿಗೆ ಸಲ್ಲದ ರಚನೆ ಕಾವ್ಯವೆನಿಸದು. ಅದು ಕೇವಲ ಕರ್ಣಕಠೋರವಾದ ಗ್ರಾಮ್ಯಪ್ರಲಾಪ. ಮಹಾಕೃತಿಯು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು; ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಯಕನಿರಬೇಕು; ಮತ್ತದು ತ್ರಿವರ್ಗದ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಡುವಂತಿರಬೇಕು.

ಜಿನಸೇನನು ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕುರಿತು ಸಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಿವೇಚನೆಯ ಸಾರವನ್ನೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾನೆಂದರೆ ಅತಿಶಯವಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯದ ಇಡಿಯಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ರಸವನ್ನೂ ಬಿಡಿಯಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಆಯ್ದುಕೊಂಡ ಈತನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮೆಚ್ಚುವಂತಿದೆ. ಮಹಾಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಾರವತ್ತಾಗಿ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇವನ ವಿವೇಕ ಮೆರೆದಿದೆ. ವಿಶೇಷತಃ ಸತ್ಕಾವ್ಯವು ಸರಸ್ವತಿಯ ಮುಖವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಹೃದ್ಯವಾದ ಶ್ಲೇಷದಿಂದ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಣೀವದನಗಳಿಗೆ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿರುವುದು ಮುದಾವಹ.     

ಪ್ರಸನ್ನಗಂಭೀರ ಶೈಲಿಯ ಬೃಹತ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಜಿನಸೇನ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವೆನಿಸುವ ಕಾವ್ಯಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಮೆಚ್ಚುವಂತಿದೆ.

ಭಲ್ಲಟ

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಿರಿದಾಗಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದವನೇ ಭಲ್ಲಟನೆನ್ನಬಹುದು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವನು ಕೂಡ ಇವನೇ. ಈತನ ಏಕೈಕಕೃತಿ “ಭಲ್ಲಟಶತಕ.” ಇದರ ಮೊದಲಿಗೆ ಬರುವ ಪದ್ಯ ಸತ್ಕಾವ್ಯದ ಧ್ವನನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ:

ಬದ್ಧಾ ಯದರ್ಪಣರಸೇನ ವಿಮರ್ದಪೂರ್ವ-

            ಮರ್ಥಾನ್ ಕಥಂ ಝಟಿತಿ ತಾನ್ ಪ್ರಕೃತಾನ್ನ ದದ್ಯುಃ |

ಚೌರಾ ಇವಾತಿಮೃದವೋ ಮಹತಾಂ ಕವೀನಾ-

            ಮರ್ಥಾಂತರಾಣ್ಯಪಿ ಹಠಾದ್ವಿತರಂತಿ ಶಬ್ದಾಃ || (೩)

ನಾವು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಂತೆಲ್ಲ ಮಹಾಕವಿಗಳ ರಸಭರಿತವಾದ ಮೃದುವಚನಗಳು ತಮ್ಮ ಅಭಿಧಾಮೂಲದ ಅರ್ಥವನ್ನಲ್ಲದೆ ಧ್ವನ್ಯರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೂಡ ವಿಪುಲವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಳ್ಳರನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಹಿಂಸಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಳವಿನ ಮಾಲನ್ನಲ್ಲದೆ ಹಿಂದೆಂದೋ ಕದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವಂತೆಯೇ ಸರಿ.

ಭಲ್ಲಟನ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯ ಮೊನಚು ಅಸಾಧಾರಣ. ಕವಿಗಳ ನುಡಿಗಳನ್ನು ಕಳ್ಳರಿಗೆ ಒಪ್ಪವಿಟ್ಟಿರುವುದು ಹಲವು ಬಗೆಯಿಂದ ಸೊಗಸಾದುದು. ಇದನ್ನು ನೀಚೋಪಮೆಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಾರದು. ಕಳ್ಳರು ಕಳವಿಗಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಿ ಅದನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಸುವರೋ ಅದೇ ರೀತಿ ಕವಿಗಳು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಿ ವಾಚ್ಯತೆಯ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕದಂತೆ ಧ್ವನ್ಯರ್ಥಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿರುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಂಜನಾವ್ಯಾಪಾರವೇ ಇಂಥ ಮರೆಮಾಚಿಕೆಯ ಮನೋಹರವಿಧಾನ. ಇಂಥ ಕಳ್ಳರನ್ನಾಗಲಿ, ಮಹಾಕವಿಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ನುರಿತ “ಅಧಿಕಾರಿ”ಗಳು (ಆರಕ್ಷಕರು ಹಾಗೂ ಸಹೃದಯರು) ಆಯ ನೋಡಿ ಹಿಂಡಿದಂತೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದು ಸರ್ವವೇದ್ಯ. ಹೀಗೆ ಧ್ವನಿಗರ್ಭಿತವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವುದೊಂದು “ಮನೋಹರ”ಲೀಲೆ. ಇದನ್ನು ಬಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ಆನಂದವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾರಿದ ಭಲ್ಲಟನ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿ ಆರಾಧನೀಯ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ “ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ”ಕ್ಕಿಂತ ಮುನ್ನವೇ ಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕವಿ-ಸಹೃದಯರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತೆಂಬುದು ಒಪ್ಪಬಲ್ಲ ಸಂಗತಿ.     

ರಾಜಶೇಖರ

ಬಹುಭಾಷಾಕೋವಿದನಾಗಿ, ಬಹುಶಾಸ್ತ್ರನಿಷ್ಣಾತನಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿದವನು ರಾಜಶೇಖರ. ಈತನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಎಷ್ಟೋ ಭಾಗ ನಮಗಿಂದು ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲ. ಉಳಿದ ಐದು ಕೃತಿಗಳ ಪೈಕಿ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಕಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥ. ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ “ಕರ್ಪೂರಮಂಜರಿ” ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ “ಸಟ್ಟಕ”ವಾಗಿದ್ದರೂ (ಅಥವಾ “ಸಾಟಕ”) ಅಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಸೂಕ್ತಿ ನಮ್ಮ ವಿವೇಚನೆಗೆ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯ:

ಅತ್ತವಿಸೇಸಾ ತೇ ಚಿಅ ಸದ್ದಾ ತೇ ಚೇಅ ಪರಿಮಣಂತಾ ವಿ |

ಉತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಕವ್ವಂ ಭಾಸಾ ಜಾ ಹೋಇ ಸಾ ಹೋಉ || (೧.೭)

(ಅರ್ಥವಿಶೇಷಾಸ್ತ ಏವ ಶಬ್ದಾಸ್ತ ಏವ ಪರಿಣಮಂತೋಪಿ |

ಉಕ್ತಿವಿಶೇಷಃ ಕಾವ್ಯಂ ಭಾಷಾ ಯಾ ಭವತಿ ಸಾ ಭವತು ||)

ಅವೇ ಶಬ್ದಗಳು ಮಾರ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಭಾಷೆ ಯಾವುದಾದರೆ ಏನು, ಉಕ್ತಿವಿಶೇಷವೇ ಕಾವ್ಯ!

ವಿವಿಧಭಾಷೆಗಳ ಕಾವ್ಯಗಳ ಅಂತಃಸ್ವಾರಸ್ಯವು ಒಂದೇ ಎಂಬ ಹಿರಿದಾದ ಕಾಣ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಕುರಿತು ಆಧುನಿಕರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವಾಗ ಅದು ಮಿಕ್ಕ ದೇಶಭಾಷೆಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿತೆಂಬ ಧೋರಣೆಯೇ ಪ್ರಧಾವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಹಲಕೆಲವರು ಶುಷ್ಕಪಂಡಿತರು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮಹಾಕವಿಗಳ ಪರಂಪರೆಯಾಗಲಿ, ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಲಿ ಇಂಥ ದುರಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸ್ಪದ ಕೊಡುವಂತಿಲ್ಲ.[2] ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರೆಲ್ಲರ ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಪವಾದವಾಗಿ ಭಾಷೆಗಿಂತ ಭಾವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆ ಸಂದಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇವರೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಯಿಕವಾಗಿ ಬಹುಭಾಷಾವಿದರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಇಂಥವರಲ್ಲಿ ರಾಜಶೇಖರ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ. ಕವಿಯಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನಾಗಿ, ಬಹುಭಾಷಿಕನಾಗಿ ಆತ ಹೇಳಿದ ಮೇಲಿನ ಮಾತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನ್ನಣೆಯಿದೆ. ವಿಶೇಷತಃ ಉಕ್ತಿವಿಶೇಷವೇ ಕಾವ್ಯವೆನ್ನುವಾಗ ಕುಂತಕನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ರೂಪುಗೊಂಡಿರಬಹುದೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಮೂಡದಿರದು.[3] ಇದಕ್ಕಿಂತ ಸೊಗಸಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷಣೀಕರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.



[1] ಪ್ರಾರಬ್ಧಕಾವ್ಯನಿರ್ವಾಹಃ || (ಕವಿಕಂಠಾಭರಣ, ೨.೨೨)

[2] ಸಂಸ್ಕೃತದ ಎಲ್ಲ ರೂಪಕಕಾರರೂ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಪ್ರಾಕೃತಗಳನ್ನು ವಿಪುಲವಾಗಿ ದುಡಿಸಿಕೊಂಡವರೇ; ದಂಡಿ-ಭಾಮಹರಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಆಲಂಕಾರಿಕರೂ ಪ್ರಾಕೃತಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಮಾಡಿದವರೇ. ವಾಮನ, ಆನಂದವರ್ಧನ, ಭೋಜ, ಹೇಮಚಂದ್ರ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಸ-ಧ್ವನಿ-ಅಲಂಕಾರಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡವರೇ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಷಾವೈಷಮ್ಯಕ್ಕೆ ಎಡೆಮಾಡಿಲ್ಲ, ಗುಣವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚಲು ಹಿಂಜರಿದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಾಕೃತಕವಿಗಳೇ ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ದೂಷಿಸಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ದೇಶಭಾಷೆಗಳು ಕೂಡ ಆಗೀಗ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿರುವುದುಂಟು. ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಇಂಥ ನ್ಯಕ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ.

[3] ವಕ್ರೋಕ್ತಿರೇವ ವೈದಗ್ಧ್ಯಭಂಗೀಭಣಿತಿರುಚ್ಯತೇ || (ವಕ್ರೋಕ್ತಿಜೀವಿತ, ೧.೧೦); ವಕ್ರೋಕ್ತಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಭಿಧಾನವ್ಯತಿರೇಕಿಣೀ ವಿಚಿತ್ರೈವಾಭಿಧಾ || (ಇದೇ ಕಾರಿಕೆಯ ವೃತ್ತಿ)

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...