ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 22

ಈತನ “ಬಾಲರಾಮಾಯಣ”ದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಷಾಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಪ್ರಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು:

ಗಿರಃ ಶ್ರವ್ಯಾ ದಿವ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಮಧುರಾಃ ಪ್ರಾಕೃತಧುರಾಃ

            ಸುಭವ್ಯೋಪಭ್ರಂಶಃ ಸರಸರಚನಂ ಭೂತವಚನಮ್ |

ವಿಭಿನ್ನಾಃ ಪಂಥಾನಃ ಕಿಮಪಿ ಕಮನೀಯಾಶ್ಚ ತ ಇಮೇ

            ನಿಬದ್ಧಾ ಯಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಸ ಖಲು ನಿಖಿಲೇಸ್ಮಿನ್ ಕವಿವೃಷಾ || (೧.೧೧)

ಕಿವಿಗಿಂಪಾದ ದೇವವಾಣಿ ಸಂಸ್ಕೃತ, ನಿಸರ್ಗಮಾಧುರ್ಯವುಳ್ಳ ಪ್ರಾಕೃತ, ಭವ್ಯವಾದ ಅಪಭ್ರಂಶ, ರಸಮಯವಾದ ಪೈಶಾಚಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಚೆಲುವಿನ ಭಾಷಾಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸೃಜಿಸಬಲ್ಲ ಕವಿವರ್ಯನಿವನು. 

ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಶೇಖರನು ತನ್ನ ಕವಿರಾಜತ್ವವನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಲ್ಲವನು ಕವಿರಾಜ. ಇಂಥವನಿಗೆ ಭಾಷಾವೈಷಮ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮೇಲಣ ಪದ್ಯದಲ್ಲವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈತನ ಪರವರ್ತಿಯಾದ ಕವಿ-ಪಂಡಿತ ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ತನ್ನ “ಕವಿಕಂಠಾಭರಣ”ದಲ್ಲಿ ಸುಕವಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ಸಕಲಭಾಷೆಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳಿರುವುದು ಸ್ಮರಣೀಯ.[1]

ಇಂದು ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲದ ಇವನ “ಹರವಿಲಾಸ”ಕಾವ್ಯದ ಶ್ಲೋಕವೊಂದು ಜಲ್ಹಣನ “ಸೂಕ್ತಿಮುಕ್ತಾವಳಿ”ಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೃಹೀತವಾಗಿದೆ (೪.೧೨). ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು:

ಕರ್ತವ್ಯಾ ಚಾರ್ಥಸಾರೇಪಿ ಕಾವ್ಯೇ ಶಬ್ದವಿಚಿತ್ರತಾ |

ವಿನಾ ಘಂಟಾಘಣತ್ಕಾರಂ ಗಜೋ ಗಚ್ಛನ್ನ ಶೋಭತೇ ||

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಸ್ವಾರಸ್ಯವಿದ್ದರೂ ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲೇಬೇಕು. ಗಂಟೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೆರೆವಣಿಗೆಗೆ ಹೊರಟ ಆನೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಕ್ತಸುಂದರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ-ಶೀಲಗಳುಳ್ಳ ಚೈತನ್ಯದಂತೆ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ವಲಯಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಎಲ್ಲ ಆಲಂಕಾರಿಕರ ಒಕ್ಕೊರಲಿನ ಮಾತು. ಏಕೆಂದರೆ ಶಬ್ದಕ್ಕಿರುವ ಧ್ವನಿಶಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದಕ್ಕಿರುವ ವ್ಯಂಜಕಗುಣವೂ ಅಪಾರ. ರಸಧ್ವನಿಯನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟಶಬ್ದಗಳ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೂಡ ಸಾಧಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ವ್ಯಂಜಕಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಹವಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಮನಗಂಡ ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಅರ್ಥನಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿಯೂ ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಯುಕ್ತಸ್ಥಾನವನ್ನಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 

ಕಾವ್ಯದ ರೂಪ-ಸ್ವರೂಪಗಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ಶಬ್ದಗತವೆಂದೂ ಅರ್ಥಗತವೆಂದೂ ಉಭಯಗತವೆಂದೂ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಅರ್ಥಗತಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಶಬ್ದಗತ ಮತ್ತು ಉಭಯಗತ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳು ಅನುವಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರವು. ಶಬ್ದಗತಸ್ವಾರಸ್ಯವಂತೂ ಆಯಾ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದೆಂಬುದು ಸರ್ವವೇದ್ಯ. ಜಗತ್ತಿನ ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳೂ ಅವರ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇನ್ನಿತರ ದೇಶಭಾಷಾಕವಿಗಳೂ ಕಾವ್ಯದ ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಎಣೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿತ್ತು ಸರಿಮಿಗಿಲಾದ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಶಬ್ದಗತಸೌಂದರ್ಯವು ವರ್ಣ-ಪದಗಳಿಗೆ ನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಅಂಶವಾದರೆ, ಛಂದೋಗತಿಯ ಮೂಲಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶ. ಪ್ರಕೃತ ರಾಜಶೇಖರನು ಇವೆರಡೂ ಬಗೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಭಿಜಾತಕವಿಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಯಿಕವಾಗಿ ಹೀಗೊಂದು ಕಟ್ಟಲೆಯನ್ನು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವೈಚಿತ್ರ್ಯ ಬಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಾಧೀನ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದು ಅನಿಯತ. ಆದರೆ ಶಬ್ದವೈಚಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಗತಿ ಹೀಗಲ್ಲ. ಅದು ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅಧೀನವಾದ ಕಾರಣ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ನಿಯತ. ಆದುದರಿಂದ ಅಭಿಜಾತಕವಿಗಳು ಸರ್ವದಾ ಅರ್ಥಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ ಶಬ್ದಗತವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇಕು. ಇದು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕಾದರೂ “ಕಾವ್ಯತ್ವ”ವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನ ಸೌಂದರ್ಯ ಕೂಡ ಸಹೃದಯರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಫಲಕಾರಿ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನಕವಿಗಳ ರಚನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಶ್ರಾವ್ಯಗುಣದಿಂದ ಕಾಲಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗದೆ ನಿಂತಿವೆ. ಈ ಮಟ್ಟದ ಚೆಲುವು ಕೂಡ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾವ್ಯವೊಂದು ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವವರೆಗೆ ರಸಿಕಸಾಮಾನ್ಯವನ್ನು ಕಾವ್ಯಲೋಕದಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗದಂತೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪದ ಮಾತಲ್ಲ. ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಿರುವ ಈ ಮಹಾಗುಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ, ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ದುಡಿಮೆಗೆ ತೆತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ಆಲಸ್ಯ-ಅಹಂಕಾರಗಳಿಂದ ಆಧುನಿಕಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಚನೆಗಳ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ಎರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ದೈವಿಕವಾದ ಅರ್ಥಸೌಂದರ್ಯ ನಿಯತವಾಗಿ ದಕ್ಕುವಂತಿಲ್ಲ; ಪುರುಷಕಾರದ ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯ ಸಾಧಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯತ್ವವಿರಲಿ, ಕಾವ್ಯಾಭಾಸತ್ವವೂ ಇವರಿಂದ ದೂರವಾಗಿದೆ. ಇದಿಷ್ಟೇ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯಪ್ರಿಯರು ದುಃಖಿಸಬೇಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಉಭಯದರಿದ್ರರಾದ ಕವಿಬ್ರುವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನೇ ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿದ ಸಾಮಾನ್ಯರು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೇ ದೂರವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ರಾಜಶೇಖರನ ಪದ್ಯದಿಂದ ಸ್ಫುರಿಸಬಹುದಾದ ವಿಚಾರಶಕಲಗಳು.            

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಶೇಖರನ ಉಪಲಬ್ಧಕಾವ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಅವನ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಹೇಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವೋ ಅದೇ ರೀತಿ ಅವನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೆಗಿಂತ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಾಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಿವೇಚನೆಗಳೇ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಮೌಲಿಕ.

ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟ

ಇಂದು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಾಲಂಕೃತಚಂಪೂಕಾವ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನ “ನಲಚಂಪೂ” ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮೊದಲನೆಯದು. ಶ್ಲೇಷಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕವಿ ಹೀಗೆ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ:

ವಾಚಃ ಕಾಠಿನ್ಯಮಾಯಾಂತಿ ಭಂಗಶ್ಲೇಷವಿಶೇಷತಃ |

ನೋದ್ವೇಗಸ್ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾನ್ನೈಕೋ ರಸಃ ಕವಿಃ || (೧.೧೬)

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಭಂಗಶ್ಲೇಷವು ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾಠಿನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಸರಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಹಲವು ತೆರನಾದ ಅಭಿರುಚಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. 

ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನು ಕಾವ್ಯರಚನೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕವಿಗೂ ಇರುವ ಒಲವು-ನಿಲವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೊಂದು ಮಹತ್ತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಪ್ರಾಯಿಕವಾಗಿ ಕವಿಮನೋಧರ್ಮವನ್ನು ಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸಾಮುದಾಯಿಕವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಭರದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದ ಕವಿಮನೋಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅವಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗುಣ-ರೀತಿ-ಮಾರ್ಗಗಳಂಥ ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ ಈ ಧೋರಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕುಂತಕನಂಥ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಅಪವಾದವೆಂಬಂತೆ ಕವಿಮನೋಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವಧಾರಣೆ ಸಂದಿರುವುದು ಸಾಮುದಾಯಿಕಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೇ. ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ತನ್ನ “ಸುವೃತ್ತತಿಲಕ”ದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಕವಿಗಳ ವೃತ್ತಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಛಂದೋನಿರ್ವಾಹಗಳನ್ನು ಅವರ ಮನೋಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಇಂಬೀಯುವಂತೆಯೇ ನಿರೂಪಿಸಿರುವುದು ವಿಸ್ಮಯಕರವಾದ ಅಪವಾದ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾತಾಜ್ಞಾತವಾಗಿಯಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯ ಹಂಬಲ ಇಣಿಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕೊಂದು ವಾಗ್ರೂಪವನ್ನು ನೀಡಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನದು. ಎಂಥ ರಸಿಕನೇ ಆಗಲಿ, ಕವಿಮನೋಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಂದಿಷ್ಟಾದರೂ ಬೆಲೆ ಕೊಡದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆತನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಸ ದಕ್ಕದು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿಮರ್ಶಕರಾದರೂ ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕವಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯ ತಪ್ಪದು. ಹಾಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕವಿಯು ಬರೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಬಂಗಾರವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ.

ಶ್ಲೇಷಮಯ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಓದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಥ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನನಿಗೂ ತೊಡಕಿನ ಕೆಲಸವೇ. ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಭರದಲ್ಲಿರುವ ಸಹೃದಯನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರೂಪದ ಕ್ಲೇಶ ತೊಡರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ವ್ಯಾಸಂಗಸೌಖ್ಯವಾದರೂ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸೀತು? ಇದನ್ನರಿತೇ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನು ಮೇಲಣ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಷಿಯಾಗಿ ಬರೆದಿರಬಹುದು.    

ಈ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಕಾವ್ಯದ ಬಂಧಗುಣಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಿದ್ದಾನೆ:

ಕಾವ್ಯಸ್ಯಾಮ್ರಫಲಸ್ಯೇವ ಕೋಮಲಸ್ಯೇತರಸ್ಯ ಚ |

ಬಂಧಚ್ಛಾಯಾವಿಶೇಷೇಣ ರಸೋಪ್ಯನ್ಯಾದೃಶೋ ಭವೇತ್ || (೧.೧೭)

ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿನ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾವ್ಯವೂ ಸಹ ಮೃದು-ಪರುಷಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಯೋಗವೇ ಅನನ್ಯವಾದ ರಸವೈಚಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಕವಿಯ ಶ್ಲೇಷಪ್ರೀತಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ತಲೆದೋರಿ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಹೊಲಬುಗೆಡಿಸಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಚಂಡಪಾಲನ “ವಿಷಮಪದಪ್ರಕಾಶ” ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ತೊಡಕುತೊಡಕಾಗಿದೆ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ನಾವು ಕವಿಯ ಶ್ಲೇಷೋದ್ದೇಶವನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿ ಗಮನಿಸಿದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವಾದೀತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಮೃದು-ಪರುಷ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮಾವಿನ ತಿರುಳು-ಓಟೆಗಳೆಂದಷ್ಟೇ ಗಣಿಸದೆ, ಕಾಯಿಯ ಹಂತದ ಹುಳಿ-ಒಗರುಗಳೂ ಹಣ್ಣಿನ ಹಂತದ ಸಿಹಿಯೂ ಸೇರಿದ ದೋರೆಗಾಯಿಯ ಹಂತವನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ಬಂಧಚ್ಛಾಯೆಯ ಸಾರ್ಥಕ್ಯ ಸ್ಫುರಿಸದಿರದು. ಬಂಧಚ್ಛಾಯೆ ಎಂಬುದು ವಸ್ತುತಃ ನುಡಿಜೋಡಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.[2] ಮೃದು-ಪರುಷ ಅಕ್ಷರಗಳೂ ವ್ಯಸ್ತಪದ-ಸಮಸ್ತಪದಗಳೂ ಗುರು-ಲಘುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರತೀತವಾಗುವ ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಬಂಧಚ್ಛಾಯೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಹಣ್ಣಿನ ವಿವಿಧಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ರುಚಿಯ ವಿವಿಧಾವಸ್ಥೆಗಳು ಅದನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ, ಬಂಧಚ್ಛಾಯೆ ರಸಾಧೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಕವಿಮನೋಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟಾಕ್ಷಿತವಾದ ಕಾರಣ ಬೇರೆಬೇರೆಯ ಹದಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕವಿವಿವಕ್ಷೆಯು ಕಾವ್ಯವಿವಕ್ಷೆಯಾಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನಿಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಹೀಗೆ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವೋಪಜ್ಞವೆನಿಸಿದೆ.

ಸೋಮದೇವಸೂರಿ

ಬಹುಶಾಸ್ತ್ರಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದ ಸೋಮದೇವಸೂರಿ ತನ್ನ ಸೂದೀರ್ಘ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯ “ಯಶಸ್ತಿಲಕ”ದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಒಕ್ಕಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು. ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದಾದ ಅಪೂರ್ವತೆ ಮತ್ತು ಸುಪರಿಚಿತತೆಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಹೀಗೆ ಬಂದಿದೆ:

ತ ಏವ ಕವಯೋ ಲೋಕೇ ಯೇಷಾಂ ವಚನಗೋಚರಃ |

ಸಪೂರ್ವೋಪೂರ್ವತಾಮರ್ಥೋ ಯಾತ್ಯಪೂರ್ವಃ ಸಪೂರ್ವತಾಮ್ || (೧.೨೫)

ಯಾರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತಸಂಗತಿಗಳು ಅಪೂರ್ವವೆಂಬಂತೆಯೂ ಅಪರಿಚಿತಸಂಗತಿಗಳು ಜ್ಞಾತಪೂರ್ವವೆಂಬಂತೆಯೂ ತೋರಿಕೊಳ್ಳುವುವೋ ಅಂಥವರೇ ದಿಟವಾದ ಕವಿಗಳು.  

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಕವಿಗೆ ತನ್ನ ಕೃತಿ ಹೊಸತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲವಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಾನು ಹೇಳುವ ಹೊಸತನಕ್ಕೆ ಹಳತಾದ ಪರಂಪರೆಯ ಬೆಂಬಲವೂ ಇರುವುದೆಂಬ ಅರಿವು ಕೂಡ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಲೇ ಅದರಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿ ಹೊಸತನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದೊಂದು ಅಸಿಧಾರಾವ್ರತ. ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದವರೇ ಉತ್ತಮಕವಿಗಳು. ಕಾವ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತಾಂಶಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಮೀಯತೆಯೂ ಅಪರಿಚಿತಾಂಶಗಳ ಸಮಾಹಾರದ ಮೂಲಕ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ರಸಿಕರಿಗೆ ಮೂಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಈ ಹದವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಸೋಮದೇವಸೂರಿ ಸದ್ಯದ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ದಂಡಿಯ ಕಾಲದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಚರ್ಚಿತವಾಗಿರುವ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ-ಸ್ವಭಾವೋಕ್ತಿಗಳ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕವಿಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗಿರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಸೋಮದೇವಸೂರಿಯ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮನಗಾಣಬಹುದು:  

ನ ಚೈಕಾಂತೇನ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಃ ಸ್ವಭಾವಾಖ್ಯಾನಮೇವ ವಾ |

ಬುಧಾನಾಂ ಪ್ರೀತಯೇ ಕಿಂತು ದ್ವಯಂ ಕಾಂತಾಜನೇಷ್ವಿವ || (೧.೨೭)

ಕೇವಲ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಕೇವಲ ಸ್ವಭಾವೋಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಆಸ್ವಾದವನ್ನೀಯದು. ಕಾಂತೆಯರ ಮಾತು-ನಡತೆಗಳಂತೆ ಇವೆರಡೂ ರಸಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೆನಿಸುತ್ತವೆ. 

ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗಿರುವ ಆಗ್ರಹಗಳು ಕವಿಗಳಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ಇರಲೂ ಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನ ಆಲೋಚನೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣರೂಪದ್ದು. ದಿಟವೇ, ಮಹಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ವಿಶ್ಲೇಷಣದ ಪರ್ಯಂತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಣವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕವಿಯಾದವನು ಆದ್ಯಂತ ಸಂಶ್ಲೇಷಣಕ್ಕೇ ಅವಧಾರಣೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಮಾಧ್ಯಮವಾದ ಕಾವ್ಯವೇ ಸಂಶ್ಲೇಷಣಫಲವೆಂದರೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಸೋಮದೇವನು ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವೋಕ್ತಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಕವಿತಾಯೋಷೆಯ ಭೂಷಣಗಳನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವುದು ಯುಕ್ತ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಕವಿಯು ತನ್ನ ಕೃತಿಯ ಓದುಗರನ್ನು ಕುರಿತು ತಳೆದಿರುವ ನಿಲವು ಉದಾರಮನೋಹರವಾಗಿದೆ: 

ಅವಕ್ತಾಪಿ ಸ್ವಯಂ ಲೋಕಃ ಕಾಮಂ ಕಾವ್ಯಪರೀಕ್ಷಕಃ |

ರಸಪಾಕಾನಭಿಜ್ಞೋಪಿ ಭೋಕ್ತಾ ವೇತ್ತಿ ನ ಕಿಂ ರಸಮ್ || (೧.೨೯)

ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ನುಡಿಗಾರಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವರು ಕಾವ್ಯಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಬಲ್ಲರು. ಅಡುಗೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲದವರೂ ಊಟದ ರುಚಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರಲ್ಲವೇ!

ಹೆಚ್ಚಿನ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುವುದುಂಟು: “ಕವಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸದ ನಿಮಗೆ ನಮ್ಮ ಕಷ್ಟ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ವಿದ್ವಾನೇವ ವಿಜಾನಾತಿ ವಿದ್ವಜ್ಜನಪರಿಶ್ರಮಮ್. ಆದುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವ ಅರ್ಹತೆ ಗಳಿಸಲು ನೀವು ಮೊದಲು ಕವಿಗಳಾಗಿ!” ಎಂದು. ಈ ನಿಲವು ಕೆಲಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದರೂ ಇಲ್ಲಿಯ ಆಗ್ರಹ-ಆವೇಶಗಳು ಮಿತಿಮೀರಿವೆ. ಇಂಥ ಅಭಿನಿವೇಶ ಕವಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲವೆಂಬ ಸೋಮದೇವನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಈ ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಹಿಮಭಟ್ಟನೂ ಆಡಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ.[3]

ಹೀಗೆ ಸೋಮದೇವಸೂರಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಮಿಂಚಿದೆ.



[1] ಗೀತೇಷು ಗಾಥಾಸ್ವಥ ದೇಶಭಾಷಾಕಾವ್ಯೇಷು ದದ್ಯಾತ್ ಸರಸೇಷು ಕರ್ಣಮ್ | ವಾಚಾಂ ಚಮತ್ಕಾರವಿಧಾಯಿನೀನಾಂ ನವಾರ್ಥಚರ್ಚಾಸು ರುಚಿಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ || (ಕವಿಕಂಠಾಭರಣ, ೧.೧೭)

[2] ಅನಪೇಕ್ಷಿತಾರ್ಥವಿಶೇಷಾಕ್ಷರರಚನಾ (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, ೪.೬ ವೃತ್ತಿ)

[3] ಸ್ವಕೃತಿಷ್ವಯಂತ್ರಿತಃ ಕಥಮನುಶಿಷ್ಯಾದನ್ಯಮಯಮಿತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್ |

ವಾರಯತಿ ಭಿಷಗಪಥ್ಯಾದಿತರಾನ್ ಸ್ವಯಮಾಚರನ್ನಪಿ ನ ತತ್ || (ವ್ಯಕ್ತಿವಿವೇಕ, ೨.೨)

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...