ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 18

ಭವಭೂತಿ

ಮಹಾಕವಿ ಭವಭೂತಿಯ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಕೃತಿತ್ವಗಳಲ್ಲದೆ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಸೂಚನೆಗಳೂ ಗಣ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಬಹುದು. “ಮಾಲತೀಮಾಧವ”ದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನೀ ರೂಪಕದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ:

ಭೂಮ್ನಾ ರಸಾನಾಂ ಗಹನಪ್ರಯೋಗಾಃ

            ಸೌಹಾರ್ದಹೃದ್ಯಾನಿ ವಿಚೇಷ್ಟಿತಾನಿ |

ಔದ್ಧತ್ಯಮಾಯೋಜಿತಕಾಮಸೂತ್ರಂ

            ಚಿತ್ರಾಃ ಕಥಾ ವಾಚಿ ವಿದಗ್ಧತಾ ಚ || (ಮಾಲತೀಮಾಧವ, ೧.೪)

ರಸಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಹನವಾದ ಸಂವಿಧಾನಕ, ಸ್ನೇಹ-ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ವರ್ತನೆಗಳು, ಕಾಮಸೂತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳ ವಿಜೃಂಭಣೆ, ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ನುಡಿಗಾರಿಕೆಯ ಪ್ರೌಢಿಮೆಗಳು [ಈ ರೂಪಕದ ವಿಶೇಷಗಳು].

ಇದು “ಪ್ರಕರಣ”ಕ್ಕೆ ಇರಬೇಕಾದ ಅರ್ಹತೆಗಳನ್ನು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಹಿತ್ಯಕೃತಿಯು ರಸಪುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು. ಇದು ಆಳದ ಅನುಭವದಿಂದ ಜನಿಸಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಮತ್ತೂ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿ. ಜೊತೆಗೆ ಇತಿವೃತ್ತವು ವಿವಿಧಪಾತ್ರಗಳ ಸ್ನೇಹ-ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವಂಥ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಮೈದುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಜೀವನವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಜನಾಕರ್ಷಣೆಗಳಿಗೆ ಒದಗಿಬರುವಂತೆ ಶೃಂಗಾರದ ಪಾರಮ್ಯವೂ ಬೇಕು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಆಗುವುದು ರೋಚಕವಾದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಿಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ. ಹೀಗೆ ರಸ, ಪಾತ್ರ, ಕಥೆ ಮತ್ತು ಉಕ್ತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಸಂಧಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇತಿವೃತ್ತ-ವರ್ಣನೆಗಳೊಡನೆ ಬೆಸೆದಿದೆ. ಇದೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯ-ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲಾಂಶಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪಿಂಡೀಕರಿಸಿದ ಉಕ್ತಿಯೆನ್ನಬೇಕು. ಈ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭರತನಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಆಲಂಕಾರಿಕರೂ ಆದರಿಸಿರುವುದು ಸ್ಮರಣೀಯ. ದುರ್ದೈವವೆಂದರೆ, ಇಂಥ ಅಭೇದದೃಷ್ಟಿಯು ನಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ! ಇಲ್ಲಿ ಭವಭೂತಿಯು ಕಾಮಸೂತ್ರದ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ತರುವ ಮೂಲಕ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನತಂತ್ರವೆನಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಟಾಕ್ಷಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಈ ಅಂಶವೂ ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕರಿಂದ ಆದೃತವಾದದ್ದೇ. ಆದರೆ ಇದು     ಆಧುನಿಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಎಂ. ಹಿರಿಯಣ್ಣ, ತೀ. ನಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ಕೆ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಗಳಂಥವರು ಕೂಡ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ-ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗಿರುವ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ತ್ಯವಿದ್ವಾಂಸರಂತೂ ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುವಾಗ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕಲ್ಲದೆ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಯುಗದ ಮಡಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಸೆಮೆಟಿಕ್ ಮತಗಳ ಶೀತಲಕಠೋರತೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು. ಸುದೈವದಿಂದ ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿ. ರಾಘವನ್ ಮತ್ತು ರಾಧಾವಲ್ಲಭ ತ್ರಿಪಾಠಿಗಳು ಬೋಧಪ್ರದವಾದ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಬಳಿಕ ಭವಭೂತಿಯು ತನ್ನ ಕೃತಿಗಳ ಆಕ್ಷೇಪಕರ್ತರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಆಡಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋಕ್ತಿ ವಿಮರ್ಶನೀಯ:

ಯೇ ನಾಮ ಕೇಚಿದಿಹ ನಃ ಪ್ರಥಯಂತ್ಯವಜ್ಞಾಂ

            ಜಾನಂತಿ ತೇ ಕಿಮಪಿ ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ನೈಷ ಯತ್ನಃ |

ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತೇಸ್ತಿ ಮಮ ಕೋಪಿ ಸಮಾನಧರ್ಮಾ

            ಕಾಲೋ ಹ್ಯಯಂ ನಿರವಧಿರ್ವಿಪುಲಾ ಚ ಪೃಥ್ವೀ || (ಮಾಲತೀಮಾಧವ, ೧.೬)

ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾರು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವರೋ ಅವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ಕೃತಿ ರಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಏನು ತಾನೆ ಗೊತ್ತು? ನನ್ನ ಸಮಾನಧರ್ಮನಾದವನು ಎಂದಾದರೂ ಹುಟ್ಟುವನು, ಅಥವಾ ಈಗಲೇ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಕಾಲವು ಅನಂತ, ದೇಶವು ವಿಶಾಲ.

ಇದು ನಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸದ ಒಂದಂಶ. ಆನಂದವರ್ಧನನ ಒಂದು ಮಾತು ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವೆನ್ನಬಹುದು.[1] ಸತ್ಕವಿಯಾದವನು ತನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸಬಲ್ಲ ಸಹೃದಯರಿಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯಬೇಕಿಲ್ಲ; ಆ ಭರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನೋಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ವೀಯಕಾವ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ಅಸೀಮವಿಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಯಾವಗಲಾದರೂ ಯಾರಾದರೂ ಸ್ಪಂದಿಸಬಹುದು. ಇದು ಕವಿಯೊಬ್ಬನ ಆತ್ಮನಿಷ್ಠೆಗೆ ಸೊಗಸಾದ ನಿದರ್ಶನ. ಇಂಥ ನಿಷ್ಠೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಕವಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಸತ್ತ್ವಪೂರ್ಣವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆದ ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗದು. ಈ ಬಗೆಯ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಲೇಖಕರಿಂದಾಗಿಯೇ ಗತಾನುಗತಿಕವಾದ ಅಗ್ಗದ ಕಾವ್ಯಗಳು ಹುಲುಸಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂಥವನ್ನು ಕಾವ್ಯಾಭಾಸಗಳೆಂದು ಕರಿಯುವುದೇ ಉಚಿತ. ಹೇಗೆ ಗಾಯಕನೊಬ್ಬನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುವುದು ಸಹಜ, ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಸುಂದರವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕವಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಮನೋಧರ್ಮದಿಂದ ರಚಿಸುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಈ ತನ್ನತನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಸ್ತರದ ಪ್ರತಿಭೆ-ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರಬೇಕೆಂಬುದು ಸ್ವಯಂವೇದ್ಯ. ಇಂತಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವು ಕಳಪೆಯ ಸರಕನ್ನು ಕಾವ್ಯಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರಿಸದಿರದು.

ಭವಭೂತಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವಂತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದನೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯವೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಇದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಡನೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:

ಯದ್ವೇದಾಧ್ಯಯನಂ ತಥೋಪನಿಷದಾಂ ಸಾಂಖ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಚ

            ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ಕಥನೇನ ಕಿಂ ನ ಹಿ ತತಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಗುಣೋ ನಾಟಕೇ |

ಯತ್ಪ್ರೌಢಿತ್ವಮುದಾರತಾ ಚ ವಚಸಾಂ ಯಚ್ಚಾರ್ಥತೋ ಗೌರವಂ

            ತಚ್ಚೇದಸ್ತಿ ತತಸ್ತದೇವ ಗಮಕಂ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೈದಗ್ಧ್ಯಯೋಃ || (ಮಾಲತೀಮಾಧವ, ೧.೭)

ನನ್ನ ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ವೇದಾಂತವ್ಯಾಸಂಗ, ಸಾಂಖ್ಯ-ಯೋಗಾದಿಗಳ ಪಾಟವಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡೇನು? ಅವುಗಳಿಂದ ರೂಪಕರಚನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆ-ಉದಾರತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಘನತೆಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡಿತ್ಯ-ನೈಪುಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಾರ್ಥಕ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ತುಂಬ ಸಹಕಾರಿಯೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಅಧೀನವಾಗದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನರ್ಥಕಾರಿ. ಇದನ್ನೇ ಭವಭೂತಿಯು ಪ್ರಕೃತಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಆಲಂಕಾರಿಕರು ವಿಪುಲವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಕಿವುಡುಗೇಳಿದ ಕವಿಗಳೇ ಅಧಿಕ! ಭವಭೂತಿಯು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಕಾವ್ಯಜಗತ್ತಿಗೆ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅಂತೆಯೇ ತನ್ನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಭಾದಾರಿದ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ನಾಯವಾಗಿಯೂ ಮುಂದಿಡಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಂದ ಆನಂದವರ್ಧನ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಒಕ್ಕಣಿಸಿದ್ದಾನೆ:

ಅವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಕೃತೋ ದೋಷಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಸಂವ್ರಿಯತೇ ಕವೇಃ |

ಯಸ್ತ್ವಶಕ್ತಿಕೃತಸ್ತಸ್ಯ ಸ ಝಟಿತ್ಯವಭಾಸತೇ || (೩.೬ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯ ಪರಿಕರಶ್ಲೋಕ)

ಕವಿಯ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾದ ಲೋಪವನ್ನು ಆತನ ಪ್ರತಿಭೆ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಬಲ್ಲುದು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದಾದ ಲೋಪ-ದೋಷಗಳು ಒಡನೆಯೇ ಎದ್ದುತೋರುತ್ತವೆ.

ಭವಭೂತಿಯು ನಿಜವಾದ ರಸಿಕನು ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಿರುವುದು ಏನೆಂಬುದನ್ನೂ ಸತ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂಶಗಳು ಮುಖ್ಯವೆಂಬುದನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮತ್ತೆ ಶಬ್ದಾರ್ಥೌ ಸಹಿತಂ ಕಾವ್ಯಂ ಎಂಬ ಆದರ್ಶವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸಿದೆ. ಕುಂತಕನ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಾದರೆ, ಭವಭೂತಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರೌಢಿತ್ವವು ವಿಚಿತ್ರಮಾರ್ಗದ ಸಂಕೇತವಾದರೆ ಉದಾರತೆಯು ಸುಕುಮಾರಮಾರ್ಗದ ಪ್ರತೀಕ. ಇವೆರಡೂ ನಿರಪವಾದವಾಗಿ ಅರ್ಥಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಬೇಕು. ರಸವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತಾವುದು ತಾನೆ ಕಾವ್ಯಾರ್ಥ? ಹೀಗೆ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಪ್ರತಿಭಾಧೀನವಾಗಿ ವಾಗರ್ಥವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾವ್ಯವು ಹುಟ್ಟದಿರುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ?   

ಭವಭೂತಿಯು “ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತೆ”ಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಅಂಕದ ಶುದ್ಧವಿಷ್ಕಂಭಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭರತವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿರುವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಪರಿಶೀಲನೀಯ.[2] ವಿಶೇಷತಃ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದ ವಿವರ್ತರೂಪವೆಂದು ಹೇಳುವುದಂತೂ ಅತಿಶಯ. ಈ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಂಡರಿಸಿದವರು ವಿರಳ. ಭಟ್ಟತೌತನು ದರ್ಶನಾದ್ವರ್ಣನಾಚ್ಚಾಥ ರೂಢಾ ಲೋಕೇ ಕವಿಶ್ರುತಿಃ ಎಂದಿರುವುದು ಭವಭೂತಿಯ ಮಾತಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವು ದರ್ಶನವಾದರೆ ಅದರ ವಿವರ್ತವೇ ವರ್ಣನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕವಿಯು ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಡುವ ದಾರ್ಶನಿಕ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿರಬೇಕು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಬಾಧ್ಯತೆ ಹಿರಿದು. ಇಂಥ ಘನತೆಯನ್ನು ಕವಿ-ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಭವಭೂತಿಯ ಕಾಣ್ಕೆ ಮಿಗಿಲು. ವಿವರ್ತವೆಂದೊಡನೆಯೇ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳ ಅನಂತತೆಯೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಭವಭೂತಿಯು “ವಿವರ್ತ”ಶಬ್ದವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಒಂದು ಕಡೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕರುಣರಸಂಬಂಧಿ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ:

ಏಕೋ ರಸಃ ಕರುಣ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಭೇದಾ-

            ದ್ಭಿನ್ನಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗಿವಾಶ್ರಯತೇ ವಿವರ್ತಾನ್ |

ಆವರ್ತಬುದ್ಬುದತರಂಗಮಯಾನ್ ವಿಕಾರಾ-

            ನಂಭೋ ಯಥಾ ಸಲಿಲಮೇವ ಹಿ ತತ್ಸಮಸ್ತಮ್ || (ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತ, ೩.೪೭)

ಇರುವುದೊಂದೇ ಕರುಣರಸ. ಅದು ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾದ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ನೀರು ತೆರೆ, ನೊರೆ, ಸುಳಿ, ತುಂತುರು ಮೊದಲಾದ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ತಾಳಿದ್ದರೂ ಅದು ಒಂದೇ.

ಈ ಪದ್ಯವನ್ನು ಅನೇಕರು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚರ್ಚೆ ಭವಭೂತಿಯು ಕರುಣವೊಂದನ್ನೇ ರಸವೆಂದು ಸಾರಿರುವನು ಎಂಬಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಭೋಜ, ಅಭಿನವಗುಪ್ತ, ಹೇಮಾದ್ರಿ, ವೋಪದೇವ, ಮಧುಸೂದನಸರಸ್ವತಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಪರವರ್ತಿಗಳೆಲ್ಲ ಶೃಂಗಾರ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರಮರಸವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಈ ಶ್ಲೋಕವೇ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿರಸವಾದ ಶಾಂತವನ್ನುಳಿದು ಮಿಕ್ಕ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತರಸವನ್ನು ಪರಮರಸವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಉಪಕ್ರಮಗಳೂ ಅಸಮರ್ಪಕಗಳೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಭವಭೂತಿಯಂಥ ವಶ್ಯವಾಕ್ಕಾದ ಮಹಾಕವಿ ಇಂಥ ತಪ್ಪನ್ನು ಮಾಡಿರಲಾರ. ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಕರುಣವೊಂದೇ ಪರಮರಸವೆಂಬ ಆಲಂಕಾರಿಕತತ್ತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಎಂ. ಮಹೇಶ ಅಡಕೋಳಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಉಪನ್ಯಾಸವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಹೇತುಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಹೀಗೆ: ಒಂದೇ ಕರುಣರಸವು ರಾಮ, ಸೀತೆ, ವಾಸಂತಿ, ತಮಸೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಛಾಯೆಗಳಾಗಿ ತೋರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಇಡಿಯ ರೂಪಕದ ಕರುಣರಸವು ಇಲ್ಲಿಯ ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಏಕತಾನತೆ ಬಂದೊದಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿಯ “ವಿವರ್ತ”ಶಬ್ದವು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಹೇಗೆ ಕಾವ್ಯವು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದ ವಿವರ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಕಲರಸಗಳೂ ಶಾಂತರಸದ ವಿವರ್ತಗಳು.



[1] ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, ೪.೧೭

[2] ತಂ ಭಗವಂತಮ್ ಆವಿರ್ಭೂತಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕಾಶಮ್ ಋಷಿಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಭೂತಭಾವನಃ ಪದ್ಮಯೋನಿರವೋಚತ್: “ಋಷೇ ಪ್ರಬುದ್ಧೋಸಿ | ವಾಗಾತ್ಮನಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತದ್ಬ್ರೂಹಿ ರಾಮಚರಿತಮ್ | ಅವ್ಯಾಹಿತಂ ಜ್ಯೋತಿರಾರ್ಷಂ ತೇ ಪ್ರತಿಭಾಚಕ್ಷುಃ | ಆದ್ಯಃ ಕವಿರಸಿ |” ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ರೈವಾಂತರ್ಹಿತಃ | ಅಥ ಸ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಾಚೇತಸಃ ಪ್ರಥಮಂ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತಾದೃಶಂ ವಿವರ್ತಮಿತಿಹಾಸಂ ರಾಮಾಯಣಂ ಪ್ರಣಿನಾಯ || (ಎರಡನೆಯ ಅಂಕದ ಶುದ್ಧವಿಷ್ಕಂಭಕ)

ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಕವೇಃ ಪರಿಣತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ವಾಣೀಮಿಮಾಮ್ || (೭.೨೦)

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...