ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 28

ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲ

ಕನ್ನಡ-ಸಂಸ್ಕೃತಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ವತ್ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನ ಕಾಲ ಇನ್ನೂ ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಈತನ “ಅಂಜನಾಪವನಂಜಯ” ಎಂಬ ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕೆಲವೊಂದು ಮಾತುಗಳು ವಿವೇಚನೀಯ:

ಸಮೀಚೀನಾ ವಾಚಃ ಸರಲಸರಲಾ ಕಾಪಿ ರಚನಾ

            ಪರಾ ವಾಚೋಯುಕ್ತಿಃ ಕವಿಪರಿಷದಾರಾಧನಪರಾ |

ಅನಾಲೀಢೋ ಗಾಢಃ ಪರಮನತಿಗೂಢೋಪಿ ಚ ರಸಃ

            ಕವೀನಾಂ ಸಾಮಗ್ರೀ ಝಟಿತಿ ಚಲಿತಂ ಕಂ ನ ಕುರುತೇ || (೧.೨)

ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸರಳವಾದ ಮಾತುಗಳ ಮನೋಹರರಚನೆ, ಕವಿಪಂಡಿತರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಬಲ್ಲ ಅತಿಶಯವಾದ ನುಡಿಗಟ್ಟಿನ ಬೆಡಗು, ಹೊಸತೂ ಸಾಂದ್ರವೂ ಪ್ರಸ್ಫುಟವೂ ಆದ ರಸವಿಸ್ತರಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಕವಿಗಳ ಕೃತಿ ಯಾರನ್ನು ತಾನೆ ಒಡನೆಯೇ ಪರವಶಗೊಳಿಸವು?

ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನು ಇಲ್ಲಿ ಕಟಾಕ್ಷಿಸಿರುವ ಅಂಶಗಳ ಪೈಕಿ ಸರಳವಾದರೂ ಸಶಕ್ತವಾದ ಮಾತು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ನುಡಿಗಟ್ಟಿನ ಬೆಡಗಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರಬೇಕೆಂಬ ಅಂಶ ಮತ್ತಷ್ಟು ಗ್ರಾಹ್ಯವೆನಿಸಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಾತಿಗೆ ಸೊಗಸು ಬರುವುದೇ ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕನೇಪಥ್ಯವಾದ ನುಡಿಗಟ್ಟಿನಿಂದ. ಇದು ಸಹಜವಾಗಿ ಮಾತನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಚೆಲುವನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಅವಕ್ಕೇ ವಿಶಿಷ್ಟವೆಂಬುದು ಮರೆಯಬಾರದ ಸತ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ವ್ಯಾಕರಣದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ಥೂಲವಾದ ಏಕರೂಪತೆಯುಳ್ಳ ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳು ನುಡಿಗಟ್ಟಿನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮೆರೆಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಾತೀತವಾದ ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕವಿ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ತಾನು ಬಳಸಿದ ಭಾಷೆಯು ರಸಿಕರಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುವಂಥ ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ಒತ್ತಡವನ್ನೂ ತರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಏನನ್ನೂ ಪ್ರಪಂಚಿಸಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವೈಯಾಕರಣರೂ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರೂ ಕಟಾಕ್ಷಿಸುವರಾದರೂ ಅದು ಲಕ್ಷಣಾಮೂಲದ ಧ್ವನಿಗಳತ್ತ ಹೆಚ್ಚು ಸರಿದು ವಾಚೋಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಗೌಣವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕರಾದ ಚಾರುದೇವಶಾಸ್ತ್ರಿ, ರಂಗನಾಥಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪುಲ್ಲೆಲ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರುಡು ಅಂಥವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ಉಭಯಶಾಸ್ತ್ರಪಂಡಿತರೆಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ.

ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ಸರಳಸುಂದರ ಪದವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನು ಕವಿತೆಯ ಹೂರಣವಾದ ರಸವನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತುಗಳೂ ಮನನೀಯವಾಗಿವೆ. ಅಸ್ಫುಟವಾದ ರಸ ಕಾವ್ಯಪುಷ್ಟಿಗೆ ಮಾರಕವೇ ಸರಿ. ಹಾಗೆಂದು ರಸವು ವಾಚ್ಯವಾಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ರಸಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಿಸದ ಮಿಕ್ಕ ಧ್ವನಿಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ತ್ವ ಕಡಮೆ. ರಸಪುಷ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಇತಿವೃತ್ತ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳ ಪಾರಮ್ಯದಿಂದ. ಹೀಗಾಗಿ ಗಾಢವಾದ ರಸಾನುಭೂತಿಗೆ ಇವುಗಳ ಯೋಗದಾನ ದೊಡ್ಡದು. ಆದರೆ ಹೊಸತನವಿಲ್ಲದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಡಸುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಾನೆ ರಸಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನಿತ್ತಾವು? ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನು ಗಾಢ, ಅನಾಲೀಢ ಮತ್ತು ಅನತಿಗೂಢವೆನಿಸಿದ ರಸದ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಹೃದಯರಿಗೆ ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯವರ್ಗದ ಪೈಕಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆನಿಸಿದ ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೇ. ದಿಟವೇ, ಪಂಚಸಂಧಿಗಳ ಸತ್ತ್ವವನ್ನುಳ್ಳ ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಸಾಧ್ಯ. ಆದರೆ ಗೀತ-ನಾಟ್ಯಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ರೂಪಕಕ್ಕೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲತೆಯುಂಟು. ಇದನ್ನು ಕವಿಯು ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಕನ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿದ್ದಾನೆ:

ಏವಮೇತತ್ | ಯತ್ ಸತ್ಯಂ ನಾಟಕಾಂತಾಃ ಕವಯಃ || (೧.೨ ಬಳಿಕ)

ಈ ಅಂಶವನ್ನು ವಾಮನನಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.[1] ಹೀಗಾಗಿಯೇ ನಾಟಕಾಂತಂ ಕವಿತ್ವಮ್ ಎಂಬ ನಾಣ್ನುಡಿಯೇ ಅವತರಿಸಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಗಾದೆಯ ಮೂಲ ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನ ಮೇಲ್ಕಂಡ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆಯೆಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗದು.

ಹೀಗೆ ಕೆಲವೇ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಹಸ್ತಿಮಲ್ಲನಿಗೆ ನಾವು ಋಣಿಗಳು.

“ಪೀಯೂಷವರ್ಷೀ” ಜಯದೇವ

“ಗೀತಗೋವಿಂದ”ದ ಮೂಲಕ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಜಯದೇವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ಈತ ತಾರ್ಕಿಕನೂ ಆಲಂಕಾರಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದ ಸರಸಕವಿ. ಇವನ ಸುಕುಮಾರಮನೋಹರವಾದ ನಾಟಕ “ಪ್ರಸನ್ನರಾಘವ”ದ ಕೆಲವೊಂದು ಮಾತುಗಳು ಮನನೀಯವಾಗಿವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸೀಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೈರವಿಹಾರ ಮಾಡುವ ಲೇಖಕನ ಮನೋಧರ್ಮ ವ್ಯಾಘಾತಕವಾಗದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ:

ಏಷಾಂ ಕೋಮಲಕಾವ್ಯಕೌಶಲಕಲಾಲೀಲಾವತೀ ಭಾರತೀ

            ತೇಷಾಂ ಕರ್ಕಶತರ್ಕವಕ್ರವಚನೋದ್ಗಾರೇಪಿ ಕಿಂ ಹೀಯತೇ |

ಯೈಃ ಕಾಂತಾಕುಚಮಂಡಲೇ ಕರರುಹಾಃ ಸಾನಂದಮಾರೋಪಿತಾ-

            ಸ್ತೈಃ ಕಿಂ ಮತ್ತಕರೀಂದ್ರಕುಂಭಶಿಖರೇ ನಾರೋಪಣೀಯಾಃ ಶರಾಃ || (೧.೧೮)

ಯಾರ ನುಡಿಯು ಕೋಮಲವಾದ ಕಾವ್ಯಕೌಶಲದಲ್ಲಿ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದೋ ಅದು ಕರ್ಕಶವಾದ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ದುಡಿದರೆ ನಷ್ಟವೇನುಂಟು? ಸುಂದರಿಯರ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಗ್ಗಿನಿಂದ ನಲಿದಾಡುವ ಸೆಳ್ಳುಗುರುಳ್ಳ ಕೈಗಳು ಗಂಧಸಿಂಧುರಗಳ ಕುಂಭಸ್ಥಳಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಶಿತನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳಿಗೆ ಲಾಗಾಯ್ತಿನಿಂದ ಒಗ್ಗಿಬಂದ ಅಗ್ಗದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದುಡಿಯಬಲ್ಲ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಜಯದೇವನು ರೂಪಿಸಿದ ಬಗೆ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯವೇ ಹೌದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳು ವಿಭಿನ್ನವೇ ಆದರೂ ವಿರುದ್ಧವೇನಲ್ಲ.[2] ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಹೇಳಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ನಿರಪವಾದವಾಗಿ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಸಾರಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಿರಲು ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ತೊಡಗಿಕೊಂಡರೆ ತಪ್ಪೇನಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉಭಯಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಜ್ಞೆ-ಔಚಿತ್ಯಗಳು ಬೇಕೇ ಬೇಕು. ಪ್ರಸಿದ್ಧಕವಿಗಳಾದ ಶ್ರೀಹರ್ಷ-ವೇದಾಂತದೇಶಿಕರಂಥ ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಸರಾದವರು. ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತೆತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕವಿಹೃದಯವನ್ನು ಉಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತೂ ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪಂಕ್ತಿ ಭಗವತ್ಪಾದ ಶಂಕರರಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಅಪ್ಪಯ್ಯದೀಕ್ಷಿತರವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇನ್ನು ಆಲಂಕಾರಿಕರ ಪೈಕಿ ದಂಡಿ, ಆನಂದವರ್ಧನ, ರಾಜಶೇಖರ, ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರ, ವಿಶ್ವನಾಥ, ಜಗನ್ನಾಥರಂಥ ಅಸಂಖ್ಯರು ಸ್ವಯಂ ಕವಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ. ತೀರ ಈಚೆಗಷ್ಟೇ—ಅದೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ—ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಿರ್ವಾಹ ಒಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಪ್ರಥೆ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ತ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಪವಾದಗಳುಂಟು.      

ಜಯದೇವನು ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾದ ಸರ್ಜನಶೀಲತೆಯುಳ್ಳ ಕವಿಯೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕವಿಯ ನುಡಿಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂಬ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನಾಡಿದ್ದಾನೆ:

ಅಪಿ ಮುದಮುಪಯಾಂತೋ ವಾಗ್ವಿಲಾಸೈಃ ಸ್ವಕೀಯೈಃ

            ಪರಭಣಿತಿಷು ತೋಷಂ ಯಾಂತಿ ಸಂತಃ ಕಿಯಂತಃ |

ನಿಜಘನಮಕರಂದಸ್ಯಂದಪೂರ್ಣಾಲವಾಲಃ

            ಕಲಶಸಲಿಲಸೇಕಂ ನೇಹತೇ ಕಿಂ ರಸಾಲಃ || (೧.೧೯)

ಸತ್ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನುಡಿಬೆಡಗಿನಲ್ಲಿ ನಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತಸವನ್ನು ಪಡೆಯದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾವಿನ ಮರವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಮಕರಂದದ ಧಾರೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತುಳುಕುವ ಪಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಒಂದು ಕೊಡ ನೀರಿನ ಸೇಚನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೇನು?

ಕವಿಗೆ ಕವಿ ಮುನಿಯುವನೆಂದು ಗಾದೆಯ ಮಾತು. ಆದರೆ ಹೃದಯವೈಶಾಲ್ಯವಿರುವ ಮಹನೀಯರಿಗೆ ಇದು ಅನ್ವಯಿಸದು. ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಯಾಗಲೆಳಸುವವನು ಪರಕವಿಗಳ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿಯೇ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು ಸೊಗಸಾಗಿ ಉಟ್ಟಂಕಿಸಿದ್ದಾನೆ.[3] ಭಾವಯಿತ್ರೀ ಪ್ರತಿಭೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಕವಿಯ ಕಾರಯಿತ್ರೀ ಪ್ರತಿಭೆ ಯಾವ ಮಾತ್ರದ್ದು?    

ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ವಿವೃತವಾಗಿದೆ:

ನಿಂದ್ಯಂತೇ ಯದಿ ನಾಮ ಮಂದಮತಿಭಿರ್ವಕ್ರಾಃ ಕವೀನಾಂ ಗಿರಃ

            ಸ್ತೂಯಂತೇ ನ ಚ ನೀರಸೈರ್ಮೃಗದೃಶಾಂ ವಕ್ರಾಃ ಕಟಾಕ್ಷಚ್ಛಟಾಃ |

ತದ್ವೈದಗ್ಧ್ಯವತಾಂ ಸತಾಮಪಿ ಮನಃ ಕಿಂ ನೇಹತೇ ವಕ್ರತಾಂ

            ಧತ್ತೇ ಕಿಂ ನ ಹರಃ ಕಿರೀಟಶಿಖರೇ ವಕ್ರಾಂ ಕಲಾಮೈಂದವೀಮ್ || (೧.೨೦)

ಮಂದಮತಿಗಳು ಸತ್ಕವಿಗಳ ಸೂಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೆ ನಷ್ಟವೇನು? ಸುಂದರಿಯರ ಕುಡಿನೋಟಗಳನ್ನು ಅರಸಿಕರು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ. ಆದರೆ ವಿದ್ವದ್ರಸಿಕರ ಮನಸ್ಸು ವಕ್ರೋಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸದಾ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನೆನಿಸಿದ ಶಿವನು ವಕ್ರವಾದ ಬಾಲೇಂದುಲೇಖೆಯನ್ನು ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಇರುವನಷ್ಟೆ.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯ ಪಾಲು ಎಷ್ಟಿರಬೇಕೆಂಬ ಚರ್ಚೆ ಇಂದು-ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ಸುಹೃತ್ಸಂಮಿತೆಗಳಾದ ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕಡಮೆ. ಆದರೆ ಕಲಾಪಕ್ಷಪಾತವೇ ಮಿಗಿಲಾಗಿರುವ ಕಾಂತಾಸಂಮಿತೆಯೆನಿಸಿದ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ? ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವಿದಗ್ಧರಸಿಕರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಂಜಿಸಬಲ್ಲ ಕಲೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಸಂದಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಪ್ರಜಾತಂತ್ರದ ಸಮಾನತೆಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವಿಚಾರಿತವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗದು. ಆದರೆ ರಸದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಿಸದೆ ಅಗ್ಗದ ಚಮತ್ಕಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಅಸ್ತಂಗತಿಸುವ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಅವಾಂಛಿತ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜಯದೇವನು ಸೂಚಿಸುವ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಾಮಹ-ಕುಂತಕರಂಥವರ ತಿಳಿವಿನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಲ್ಲದೆ ಮಮ್ಮಟಾದಿಗಳು ಹೇಳುವ ಸಂಕುಚಿತವಾದ ವಕ್ರೋಕ್ತ್ಯಲಂಕಾರವೆಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಬಳಿಕ ಜಯದೇವನು ಕವಿತೆ ಕವಿಗೀಯಬಲ್ಲ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಪಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ:

ನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ನ ಚ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮೀ-

            ಸ್ತಥಾ ಯಥೇಯಂ ಕವಿತಾ ಕವೀನಾಮ್ |

ಲೋಕೋತ್ತರೇ ಪುಂಸಿ ನಿವೇಶ್ಯಮಾನಾ

            ಪುತ್ರೀವ ಹರ್ಷಂ ಹೃದಯೇ ತನೋತಿ || (೧.೨೩)

ಉದಾತ್ತನಾದ ನಾಯಕನನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ರೂಪಿಸುವ ಕವಿತೆ ಸುಕವಿಗಳ ಪಾಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಗಿಂತ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೆನ್ನಬೇಕು. ಇದು ಸತ್ಪಾತ್ರನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಮಗಳು ತಂದೆಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆಯೇ ಸರಿ.

ಯಾರಿಗಾದರೂ ತಮ್ಮದಾದ ವೃತ್ತಿ-ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕವಿಗಳೂ ಹೊರತಲ್ಲ. ವಾಗ್ವಿಲಾಸದ ಮೂಲ-ಚೂಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಈ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು ಹಲವು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು.[4] ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಪದ್ಯವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂದು ಹಲವರು ಬಗೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ಆಶಯ ಹೆಮ್ಮೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು. ಇದು ಇಲ್ಲಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದಲೇ ಸುಸ್ಪಷ್ಟ. ಕವಿಯಾದವನಿಗೆ ಖ್ಯಾತಿ, ಲಾಭ, ಸಮ್ಮಾನಗಳಿಗಿಂತ ಈ ಬಗೆಯ ಸ್ವಸಂತೃಪ್ತಿಯೇ ಮಿಗಿಲೆನಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ದಕ್ಕದೆ ಹೋದಾಗ ಸಂಕಟ ತಪ್ಪದು. ಸ್ವಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡಲಾರನೆಂದ ಬಳಿಕ ಇದಕ್ಕೆ ಕವಿಯು ಹೇಗೆ ತಾನೆ ಅಪವಾದವಾದಾನು? ಆದುದರಿಂದಲೇ ಮಮ್ಮಟಾದಿಗಳು ಕಾವ್ಯವು ಯಶಸ್ಸು, ಸಂಪತ್ತಿ, ವ್ಯವಹಾರಕೌಶಲಗಳಂಥ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದೆಂದು ಒಕ್ಕಣಿಸಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಂತೋಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಟ್ಟನಾಯಕ-ಧನಂಜಯರಂಥವರು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಆನಂದವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಸಾರಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಈಗಾಗಲೇ ಗಮನಿಸಿದ್ದೇವೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಯದೇವನ ಒಳನೋಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಸಬೆಳಕಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಿದ್ಧವಿಷಯಗಳ ಸ್ಫುಟೀಕರಣ ಸೊಗಸಾಗಿ ಸಾಗಿದೆ.     



[1] ಸಂದರ್ಭೇಷು ದಶರೂಪಕಂ ಶ್ರೇಯಃ || (ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರಸೂತ್ರವೃತ್ತಿ, ೧.೩.೩೦); ನಾಟ್ಯಾತ್ ಸಮುದಾಯರೂಪಾದ್ರಸಾಃ | ಯದಿ ವಾ ನಾಟ್ಯಮೇವ ರಸಾಃ | ರಸಸಮುದಾಯೋ ಹಿ ನಾಟ್ಯಮ್ ... ಕಾವ್ಯೇಪಿ ನಾಟ್ಯಾಯಮಾನ ಏವ ರಸಾಃ ... ಕಾವ್ಯಂ ತಾವನ್ಮುಖ್ಯತೋ ದಶರೂಪಾತ್ಮಕಮೇವ ... ಕಾವ್ಯಂ ಚ ನಾಟ್ಯಮೇವ || (ಅಭಿನವಭಾರತಿ, ಸಂ. ೧, ಪು. ೨೮೮–೮೯)

[2] ದ್ವೇ ವರ್ತ್ಮನೀ ಗಿರೋ ದೇವ್ಯಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ ಕವಿಕರ್ಮ ಚ | ಪ್ರಜ್ಞೋಪಜ್ಞಂ ತಯೋರಾದ್ಯಂ ಪ್ರತಿಭೋದ್ಭವಮಂತಿಮಮ್ ||

(ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾಶದ “ಸಂಪ್ರದಾಯಪ್ರದರ್ಶಿನೀ” ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಧೃತ, ಪು. ೧೩)

ಸಾಹಿತ್ಯೇ ಸುಕುಮಾರವಸ್ತುನಿ ದೃಢನ್ಯಾಯಗ್ರಹಗ್ರಂಥಿಲೇ

               ತರ್ಕೇ ವಾ ಮಯಿ ಸಂವಿಧಾತರಿ ಸಮಂ ಲೀಲಾಯತೇ ಭಾರತೀ |

ಶಯ್ಯಾ ವಾಸ್ತು ಮೃದೂತ್ತರಚ್ಛದವತೀ ದರ್ಭಾಂಕುರೈರಾಸ್ತೃತಾ

               ಭೂಮಿರ್ವಾ ಹೃದಯಂಗಮೋ ಯದಿ ಪತಿಸ್ತುಲ್ಯಾ ರತಿರ್ಯೋಷಿತಾಮ್ ||

(ನೈಷಧೀಯಚರಿತದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಿಖಿತ, ಪು. ೩)

[3] ಸಹವಾಸಃ ಕವಿವರೈರ್ಮಹಾಕಾವ್ಯಾರ್ಥಚರ್ವಣಮ್ ... ಪರಸೂಕ್ತಿಪರಿಗ್ರಹಃ || (ಕವಿಕಂಠಾಭರಣ, ೨.೪,೧೬)

[4] ಚತುರ್ವರ್ಗಫಲಾಸ್ವಾದಮಪ್ಯತಿಕ್ರಮ್ಯ ತದ್ವಿದಾಮ್ | ಕಾವ್ಯಾಮೃತರಸೇನಾಂತಶ್ಚಮತ್ಕಾರೋ ವಿತನ್ಯತೇ || (ವಕ್ರೋಕ್ತಿಜೀವಿತ, ೧.೫)

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...