ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 3

ಅನಂತರ ಚತುರ್ಮುಖಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ವಾಲ್ಮೀಕಿಮುನಿಗಳಿಗೆ ಆ ಶ್ಲೋಕದ್ದೇ ಗುಂಗು: ತದ್ಗತೇನೈವ ಮನಸಾ ವಾಲ್ಮೀಕಿರ್ಧ್ಯಾನಮಾಸ್ಥಿತಃ, ೧.೨.೨೮. ಕ್ರೌಂಚವಧೆಯ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ವಿಚೇಚನೆಯೂ ಕ್ರೌಂಚಿಗೊದಗಿದ ವೈಧವ್ಯಕ್ಕೆ ಮರುಕವೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಳಿಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಕವಿಯೊಬ್ಬ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸುವ ಪರಿಯೇ ಹೌದು. ಜಗತ್ತಿನ ಭಾವಗಳು ಈ ಮಟ್ಟದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡದೆ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರೇರಣೆ ಒದಗಿಬರದು. ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಕವಿ ತನ್ನ ತಾರ್ಕಿಕವಾದ ಅರಿವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಕಾವ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಗುತ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಹೊಯ್ದಾಟಕ್ಕೆ ನಿಲುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ:

ಶ್ಲೋಕ ಏವ ತ್ವಯಾ ಬದ್ಧೋ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ |

ಮಚ್ಛಂದಾದೇವ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಪ್ರವೃತ್ತೇಯಂ ಸರಸ್ವತೀ || (೧.೨.೩೧)

ಅಲ್ಲವೇ ಮತ್ತೆ, ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಕೊಳ್ಳುವ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕಾವ್ಯವೇ ಅಲ್ಲವೇ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನವಾಗಬೇಕಿರುವುದು ಈ ಎಲ್ಲ ಆಪಾತವಿರುದ್ಧವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರಾಚೆಗೆ ನಿಂತ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಿಂದಲೇ! ಇದು ಕವಿಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ತತ್ತ್ವ. ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಳಗಣ ಪಾತ್ರ-ಸಂದರ್ಭಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅದೆಷ್ಟು ಉತ್ಕಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದರೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯತ್ವ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು.

ನಾರದರ ಮೂಲಕ ರಾಮಾಯಣದ ಆಶಯವೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳೇ ಉದ್ಗರಿಸಿದ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಕ ಅದರ ಆಕೃತಿಯೂ ಸ್ಫುರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾವ್ಯ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಲು ಕಷ್ಟವೇನಿಲ್ಲವೆಂದು ನಮಗೆನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇತಿವೃತ್ತಮಾತ್ರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗೆಟುಕಿದ ಕಥೆಯು ಅನುಭವರೂಪದ ಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಭಾವಕ್ಕೆಟುಕಬೇಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ “ವರ್ಣನೆ” ಇರಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ವರ್ಣನಾನಿಪುಣಃ ಕವಿಃ ಎಂದು ಭಟ್ಟತೌತ ಕವಿಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿರುವುದು. ಅಷ್ಟೇಕೆ, “ಕವಿ”ಶಬ್ದದ ನಿರುಕ್ತಿಯೇ ವರ್ಣನಾರ್ಥಕವಾದುದು (ಕವೃ-ವರ್ಣೇ). ಬಹಳಷ್ಟು ಜನ ಭಾವಿಸಿದಂತೆ ವರ್ಣನೆಯೆಂದರೆ ಬರಿಯ ಬಹಿರ್ಜಗತ್ತಿನ ಬಣ್ಣನೆಯಲ್ಲ. ಅದು ವಿಭಾವ ಮತ್ತು ಅನುಭಾವಗಳೆರಡರ ಸಮುಚಿತಚಿತ್ರಣ. ಅಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳು ಹೊರಗೆ ತೊರಿಕೊಳ್ಳುವ ವಾಗ್ವೃತ್ತಿ-ದೇಹವೃತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಇವಕ್ಕೆಲ್ಲ ಪ್ರೇರಕವಾಗುವ ಸಕಲವಿಧದ ಜಡ-ಚೇತನಗಳ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಗಣ್ಣು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿವರಿಸುವುದು. ಇಂಥ ವರ್ಣನೆ ಧ್ವನಿಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇರಬೇಕೆಂಬುದು ಸ್ವಯಂವೇದ್ಯ. ಎಂದೂ ವಾಚ್ಯವಾಗದ ರಸವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದಲ್ಲದೆ ಸೂಚಿಸುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ಈ ಎಲ್ಲ ಕೌಶಲಕ್ಕೂ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಬೇಕಾದದ್ದು ಇತಿವೃತ್ತವನ್ನು ಮುನ್ನಡಸುವ ಪಾತ್ರಗಳ ಒಳ-ಹೊರಗನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಇದನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದು:

ವೃತ್ತಂ ಕಥಯ ವೀರಸ್ಯ ಯಥಾ ತೇ ನಾರದಾಚ್ಛ್ರುತಮ್ |

ರಹಸ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ಯದ್ವೃತ್ತಂ ತಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ||

ರಾಮಸ್ಯ ಸಹ ಸೌಮಿತ್ರೇ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ |

ವೈದೇಹ್ಯಾಶ್ಚೈವ ಯದ್ವೃತ್ತಂ ಪ್ರಕಾಶಂ ಯದಿ ವಾ ರಹಃ ||

ಯಚ್ಚಾಪ್ಯವಿದಿತಂ ಸರ್ವಂ ವಿದಿತಂ ತೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ |

ನ ತೇ ವಾಗನೃತಾ ಕಾವ್ಯೇ ಕಾಚಿದತ್ರ ಭವಿಷ್ಯತಿ || (೧.೨.೩೩-೩೫)

ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕಿದು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿತ್ತ ವರದಂತೆ ತೋರಿದರೂ ಅದು ಕೇವಲ ಆಧಿದೈವಿಕವಾದ ಸತ್ಯ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿಯಾದರೋ ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಮುನಿಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಂಡ ದರ್ಶನ. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೇ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ನಮಗೆ ಭವ-ಭಾವಲೋಕಗಳ ಸಮಸ್ತಸೃಷ್ಟಿಯ ನಾಡಿಯ ಮಿಡಿತ ದಕ್ಕಿದಾಗಲೇ ಕವಿಗಳಾಗುವ ಅರ್ಹತೆ ದಕ್ಕುವುದು. ಇಂತಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಕವಿಯ ಮಾತು ಅನೃತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರೂಪದ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಭೆಯ ರೂಪದ ಕೊರತೆ ಎದುರಾದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯತ್ವವೇ ಶಂಕಾಸ್ಪದವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ತಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವರೂಪದ ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಅಂತರಂಗವೆನಿಸಿದ ಋತವೇ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ಮುಖ್ಯ. ಈ ಋತವು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಸೌಂದರ್ಯವು ರಸವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇತಿವೃತ್ತವನ್ನು ನಡಸುವ ಪಾತ್ರಗಳ ಭಾವಸಂವೇದನೆಯನ್ನೇ ಋತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಇಂಥ ಋತವನ್ನು ಅರಿಯದ ಕವಿ ರಚಿಸುವುದು ಅನೃತ ಅಥವಾ ಹುಸಿಗಬ್ಬವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಋತನಿಷ್ಠವಾದ ಕವಿಕೃತಿಯನ್ನು ರಸನಿಷ್ಠವಾದ ಕಾವ್ಯವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಕಾವ್ಯವು ನದ-ನದಿಗಳಿರುವವರೆಗೆ, ಗಿರಿ-ವಿಪಿನಗಳಿರುವವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ:

ಯಾವತ್ ಸ್ಥ್ಯಾಸ್ಯಂತಿ ಗಿರಯಃ ಸರಿತಶ್ಚ ಮಹೀತಲೇ |

ತಾವದ್ರಾಮಾಯಣಕಥಾ ಲೋಕೇಷು ಪ್ರಚರಿಷ್ಯತಿ || (೧.೨.೩೭)

ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಗಿರಿಗಳ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಜಂಗಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಾಗಿ ಆಧಿದೈವಿಕಸತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹೃದಯರ ಅನುಭವದ ಸ್ತರದಲ್ಲಿದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಸತ್ಯ.

ಅನಂತರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಮುನಿಗಳು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆಚಮಿಸಿ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ದರ್ಭಾಸನದ್ಲಲಿ ಕುಳಿತು ಧರ್ಮೈಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸಿಂಹಾವಲೋಕನಕ್ರಮದಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಆ ಇತಿವೃತ್ತದ ಎಲ್ಲ ಪಾತ್ರಗಳ ಅಳು-ನಗುಗಳು, ನುಡಿ-ನಡತೆಗಳು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕಂಡವಂತೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮುನಿಗಳ ಧರ್ಮವೀರ್ಯವೆಂದು ಒಕ್ಕಣೆಯುಂಟು (೧.೩.೨-೪). ರಾಮನ ಅಯನವನ್ನು ಮುನಿಗಳು ಅಂಗೈಯ ನೆಲ್ಲಿಯಂತೆ ಯೋಗದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡರೆಂದೂ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ (೧.೩.೬). ಈ ಎಲ್ಲ ವಿವರಗಳೂ ಕವಿಯ ಕಾವ್ಯರಚನಾಸಮಾಧಿಯನ್ನೇ ಕಟಾಕ್ಷಿಸಿವೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕಿದು ಮತೀಯವಾಗಿಯೋ ಪವಾಡವಾಗಿಯೋ ತೋರಬಹುದು; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಇಂಥ ನಿಷ್ಠೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಹಾಕೃತಿ ಹುಟ್ಟದು. ಕಾವ್ಯಸೃಷ್ಟಿಯೊಂದು ಪರಮಗಂಭೀರ ವ್ಯವಸಾಯ. ಅದನ್ನು ಲಘುವಾಗಿ ಕಂಡಷ್ಟೂ ಸೃಷ್ಟಿ ಲಘುವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತುಂಬ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಲವ-ಕುಶರ ಮೂಲಕ ಆದಿಕಾವ್ಯವು ಋಷಿಪರಿಷತ್ತಿನೆದುರು ವಿನಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸತಾಲ-ವಿತಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಪಾಠ್ಯ-ಗೇಯವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತವಾದ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ಮುನಿಗಳು ಸ್ವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ಸಾನಂದವಾಗಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಬಹೂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರುಟ್ಟ ಕೌಪೀನ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಚಾಪೆ-ಕಲಶ-ಕಮಂಡಲುಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆರ್ಷಸಂಪದಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿನಿಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವರಿಗಂತೂ ಮೌಂಜಿ-ಕೌಪೀನಗಳೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಥವರು ಬಾಯಿತುಂಬ ಹರಸಿದರೆಂದು ಹಿಗ್ಗಿನಿಂದ ಆದಿಕವಿಗಳು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ! ಈ ಹೃದಯಂಗಮವರ್ಣನೆಯು ಸತ್ಕಾವ್ಯದ ನಿರೂಪಣಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಆಸ್ವಾದನಕ್ರಮಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತವೆಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವೆಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಾವ್ಯವು ಗೀತವಾಗಲು ಅದರೊಳಗೆ ಸೊಗಸಾದ ಛಂದೋಗತಿ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯವೆಂಬ ಆಶಯ ಕೂಡ ಉಂಟು.

ಋಷಿಪರಿಷತ್ತಿನ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮೂಲಕ ಸಹೃದಯಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಬಾಳುವೆ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಜ್ಜನನಾದ ಕವಿಯು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಥಮಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದೆಂಬ ಕಿವಿಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಿರ್ಮಲಾಂತಃಕರಣದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಗಬಲ್ಲ ಕಾವ್ಯ ಯಾವುದೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜವು ಕವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪೋಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸೂಚನೆ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಹೀಗೆ ಇಡಿಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಹೃದಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯುಂಟು.      

ಈ ಸರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಕೊನೆಕೊನೆಯ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ (೭.೯೩,೯೪) ಲವ-ಕುಶರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಹ್ವಾನದ ಮೇರೆಗೆ ಆತನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡಿದ ಪ್ರಕರಣವುಂಟು. ಇದು ಕವಿಯು ತನ್ನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಹೃದಯಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವ ಪರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಈ ಬಗೆಯ ಕೇಳ್ಮೆ ತನಗೇ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡನಂತೆ (ಮಮಾಪಿ ತದ್ಭೂತಿಕರಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ, ೧.೪.೩೫). ಇದು ತನ್ನ ಚರಿತೆಯನ್ನೇ ತಾನು ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಬಗೆಯಲ್ಲ. ಹಾಗಾದಲ್ಲಿ ಇದು “ನಿಜಸುಖಾದಿವಿವಶೀಭಾವ” ಎಂಬ ರಸವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಬೇರೊಬ್ಬನ ಕಥೆ ಎಂಬಂತೆ ಹೃದ್ಯತಾಟಸ್ಥ್ಯದಿಂದ ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಹದವೇ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಂಥ ಕಾವ್ಯವಾಚನವನ್ನು ವಿದ್ವದ್ರಸಿಕರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ ಕುಳಿತು ಆಸ್ವಾದಿಸಿದನಂತೆ (ಸ ಚಾಪಿ ರಾಮಃ ಪರಿಷದ್ಗತಃ, ೧.೪.೩೬). ಇದು ಸಹೃದಯಗೋಷ್ಠಿಗಿರುವ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಸಾರಿದೆ. ಊಹಾಪೋಹವಿಶಾರದರಾದ ವಿದ್ವದ್ರಸಿಕರ ನಡುವೆ ಕಲಾಕೃತಿಯೊಂದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಹಕಾರದಿಂದ ಹೊಸಹೊಸ ಧ್ವನಿಗಳು ಸ್ಫುರಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಸಪುಷ್ಟಿಗೆ ಅವಕಾಶವಾಗುವುದುಂಟು. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಮುನಿಗಳು ಸಹೃದಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ನಡಸಿದ್ದಾರೆ.

ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಲವ-ಕುಶರ ರಾಮಾಯಣಗಾನ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕವಿಯು ತನ್ನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಹೃದಯಗೋಷ್ಠಿಗೆ ಹೇಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಲವ-ಕುಶರ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವತಃ  ಕವಿಯ ವಿನಿಕೆಗಿಂತ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯಗಾನದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಬಾಧಿಸದಂತೆ, ಕಂಠಮಾಧುರ್ಯವು ಕೆಡದಂತೆ ಹಣ್ಣು-ಹಂಪಲುಗಳನ್ನೂ ಓಷಧಿ-ಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸೇವಿಸಬೇಕೆಂಬ ಕಿವಿಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿದೆ (೭.೯೩.೮,೯). ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಲಾಭೈಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿವೇದಿಸಬಾರದೆಂಬ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು (೭.೯೩.೧೨). ಅಂತೆಯೇ ರಸಿಕರಾದ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾರೆಂಬ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿಸಬಾರದೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ (೭.೯೩.೧೧). ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹದವಾದ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೃದ್ಯವಾಗುವಂತೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕೆಂಬ ಕಾಳಜಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರೋತೃಗೌರವ ಮುಖ್ಯವೆಂಬ ಅವಧಾರಣೆಯುಂಟು (೭.೯೩. ೧೪,೧೫). ಏಕೆಂದರೆ ಧನ-ಮಾನಗಳ ಲೋಭವುಳ್ಳ ಕವಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಿಃಸ್ಪೃಹನೆನಿಸಿಕೊಂಡವನು ದೊರೆಗಳನ್ನೂ ಧನವಂತರನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕೂಡ ಉಂಟು. ಆದರೆ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಕವಿ ಇಂಥ ವಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನದೇನಿದ್ದರೂ ರಸೈಕಪಕ್ಷಪಾತ; ಸಹೃದಯತೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ. ಈ ಮನೋಧರ್ಮವಿಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರಚನೆಯೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

To be continued.

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...