ಸಂಸ್ಕೃತಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ - 19

ಭವಭೂತಿ “ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತ”ದ ಕಡೆಯ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಾಂಕತಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿ ಸೀತಾ-ರಾಮರ ಪುನರ್ಮೇಲನವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಮುನಿಗಳ ರಾಮಾಯಣದ ಕಡೆಯ ಭಾಗವೆಂಬಂತೆಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯವಾದ ರಾಮಾಯಣದ ಮುಗಿತಾಯವು ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಆಗಬೇಕೆಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯದೇ ಸಂಕಲ್ಪ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಕಡೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ರಂಗಕ್ಕೆ ತರಲು ಭರತಮುನಿಯ ನೆರವನ್ನು ಕೋರಿ ಅವನಿಗೆ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡ ರೂಪಕವು ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅಶೇಷ ಕೋಸಲಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಯಿತು. ಈ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಕೆಯೇ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಗಂಗೆ-ಭೂದೇವಿಯರೂ ತಮ್ಮವೇ ಭೂಮಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ರೂಪಕದ ಸಾಫಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ದುಡಿದದ್ದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಗಾಗಿ.

ಹೀಗೆ ಭವಭೂತಿಯು ಕಲೆಯ ಮೂಲಕ ರಸಾಸ್ವಾದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಲೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಈ ಮಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ರಸಾನಂದದ ಸ್ವರೂಪವೇ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದದ್ದು. ಇದು ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಿಸಲಾರದು. ಏನಿದ್ದರೂ ಕಲಾನುಭವದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕರ್ಮಗಳ ತೊಡಕಿಲ್ಲದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಂವೇದನಶೀಲನಾದ ಸಹೃದಯನು ಇಂಥ ರಸಾನಂದದಿಂದಲೇ ಸತ್ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಬಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇದನ್ನೊಂದು ಯೋಗವಾಗಿಯೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಉಪಾಸನಕ್ರಮದಂತೆ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ. ಇದು ಉತ್ತರೋತ್ತರವಾಗಿ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯನ್ನೊದಗಿಸಿ ಆತ್ಮಾನುಭವಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಆದರೆ ಇದರ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ತುಂಬ ವಿರಳ. ಇಂತಿದ್ದರೂ ಇದರ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವಂತಿಲ್ಲ. ಭವಭೂತಿಯು ಕಾವ್ಯದ ಈ ಪರಿಯ ಸಾಧನಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸದೃಶವೇ ಆಗಿದೆ. ವೇದಾಂತಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕೋವಿದನೂ ಆದ ಈ ಕವಿ ಮೂಲತಃ ಮಹಾಭಾವಗಳ ತವನಿಧಿ. ಮೌಲ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಭಾವತೀವ್ರತೆಗಳು ಇದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಈ ಬಗೆಯ ಹಾದಿ ಹೊಳೆಯಿತು. ಸೀತೆಗಾದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮನಗಂಡ ಕವಿ ಆಕ್ರೋಶಿಸದೆ ರಾಮನನ್ನೂ ಕನಿಕರಿಸಿದ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾ-ರಾಮರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ತಳೆದ ಭವಭೂತಿ ರಾಮನ ವೇದನೆಯನ್ನೂ ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ. ಕಾವ್ಯವು ಸಮಾಜಸುಧಾರಣೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೈಹಾಕಿದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಅನರ್ಥವೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅದನ್ನು ಸಂವೇದನಶೀಲರ ಪಾಲಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರೆ ಅಪಾಯ ಕಡಮೆ. ವಿಶೇಷತಃ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದಲ್ಲಿ ಸದ್ಯಃಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಈ ಗರ್ಭಾಂಕದಲ್ಲಿ ಭವಭೂತಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕೆಯ ಗರ್ಭಾಂಕದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ರೂಪಕವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲೆಯಾಗಿ ನೋಡದೆ ಭಾವಾವೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ.[1] ಇದು ಶುದ್ಧವಾದ ರಸಮೀಮಾಂಸೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವಾಂಛಿತ. ಆದರೆ ಓದುಗರಾದ ನಮಗೆ ಗರ್ಭಾಂಕದ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ಅಪ್ಪಟ ರಸಾನಂದವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತೋರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮರ್ಮಭೇದಕವಾಗಿವೆ. ರಾಮನು ಕಟ್ಟಕಡೆಗೆ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಲೆಯನ್ನು ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ದುಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೌಶಲವಾಗಿ ತೋರುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ತ್ಯಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಭವಭೂತಿಯು ಸದ್ಯದ ಗರ್ಭಾಂಕದ ಮೂಲಕ ಸೀತೆಯ ಪಾಲಿಗೆ ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯವನ್ನು ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದೆಷ್ಟು ಸೊಗಸೆನಿಸಿದರೂ ಆಳದ ಜೀವನದರ್ಶನದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗದು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡಾಗ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮತ್ತು ಕಾಳಿದಾಸರ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಘನತೆಯುಂಟೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರದು. ಒಳ್ಳೆಯ ಕಲೆ ಬದುಕು ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಗ್ಗದ ಕಲೆ ಬದುಕು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕಲೆಯು ಮಾತ್ರ ಬದುಕು ಹೀಗೆಯೇ ಇರುವುದು, ಆದರೆ ಅದರ ಬರ್ಬರವಾಸ್ತವದೊಳಗೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಬಹುಶಃ ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕಲೆಯ ಸುಧಾರಣಾತ್ಮಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗಣಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮತಪ್ರಸಾರ, ರಾಜಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಲಾಲಸೆಗಳಂಥ ಸಂಗತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ದುಡಿಸಿಕೊಂಡ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಸಮಾಜವನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸಕವಾಗಿ ತಿದ್ದುವ ಹವಣು ಹದಗೆಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ವಿಶೇಷತಃ ಭವಭೂತಿಯಂಥ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ ಕವಿ ಈ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗಲೂ ಅವನ ಭಾವದ ಔದಾತ್ತ್ಯ-ಗಾಂಭೀರ್ಯಗಳು ಆತನನ್ನು ಜಾಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕಲಾಮೀಮಾಂಸೆ ಸೋದ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕಿರಿಸಿದ ಸಂಗತಿಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಹಸ ಇವನದು.

ಯಶೋವರ್ಮ

ಯಶೋವರ್ಮನು ಭವಭೂತಿಯ ಸಮಕಾಲೀನ. ಈತನ “ರಾಮಾಭ್ಯುದಯ”ನಾಟಕ ಇಂದು ಅನುಪಲಬ್ಧ. ಆನಂದವರ್ಧನನೇ ಮೊದಲಾದ ಆಲಂಕಾರಿಕವರೇಣ್ಯರು ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಉದಾಹರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದರ ಮಹತ್ತ್ವ ಸ್ವಯಂವೇದ್ಯ. ಇದರ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರಬಹುದಾದ ಪದ್ಯವೊಂದು ವಿವೇಚನಾರ್ಹ:

ಔಚಿತ್ಯಂ ವಚಸಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯನುಗತಂ ಸರ್ವತ್ರ ಪಾತ್ರೋಚಿತಾ

            ಪುಷ್ಟಿಃ ಸ್ವಾವಸರೇ ರಸಸ್ಯ ಚ ಕಥಾಮಾರ್ಗೇ ನ ಚಾತಿಕ್ರಮಃ |

ಶುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಸ್ತುತಸಂವಿಧಾನಕವಿಧೌ ಪ್ರೌಢಿಶ್ಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋ-

            ರ್ವಿದ್ವದ್ಭಿಃ ಪರಿಭಾವ್ಯತಾಮವಹಿತೈರೇತಾವದೇವಾಸ್ತು ನಃ ||[2]

ಸಮುಚಿತವಾದ ಪಾತ್ರಚಿತ್ರಣ, ಪಾತ್ರಗಳಿಗೊಪ್ಪುವ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ, ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ರಸಾವಿಷ್ಕಾರ, ಮೂಲಕಥೆಯನ್ನು ಮೀರದಿರುವ ಆಕರಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಇತಿವೃತ್ತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಹಾಗೂ ವಾಗರ್ಥಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆಗಳೆಂಬ ಇಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮನಗಾಣುವಂತಾಗಲಿ. ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ನಾವು ಸಂತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಶ್ಲೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರಗಳ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹರಳುಗಟ್ಟಿವೆ. ಪಾತ್ರಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೋಚಿತವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸದಿರುವಾಗ ಯಶೋವರ್ಮನಂಥ ಸತ್ಕವಿಗಳು ಇವನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸಿರುವುದು ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಭಾರತೀಯಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೋಪಜ್ಞವಾದ ಪಾತ್ರಚಿತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಸಿದ್ಧಪಾತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಮಾತೃಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತೃಪ್ತವಾಗುವುದೆಂಬ ಆಕ್ಷೇಪವುಂಟು. ಇದನ್ನು ಅಲ್ಲಗೆಳೆಯುವಂಥ ಕೆಲವೊಂದು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಾದರೂ ಹೀಗೆ ಉಳಿದುಬಂದಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಸುದೈವ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾಟಕದ ಸಂವಾದಗಳು ಪಾತ್ರೋಚಿತವಾಗಿ ಬರಬೇಕೆಂಬುದು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಒಳನೋಟ. ಏಕೆಂದರೆ, ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಪ್ರೌಢೋಕ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಕವಿಯು ಕಥನ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಚಿತ್ರಣಗಳೆರಡನ್ನೂ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಸಾಗಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯುಂಟು. ಈ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವಾಗ ಸಹಜವಾಗಿ ಅಲ್ಪಪ್ರತಿಭೆಯ ಕವಿಗಳು ಏಕರೂಪದ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಸುಲಭದ ದಾರಿಯೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಇದು ಕಾವ್ಯಗುಣವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಅಪಾಯವನ್ನು ಮೀರಲು ಕವಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಪ್ರತಿಭೆ-ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಲೋಕಪರಿಜ್ಞಾನವೂ ಇರಬೇಕು.

ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಸಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಕವಿಯ ಕರ್ತವ್ಯ. ಅಂದರೆ, ಕೃತಿಯ ಆದ್ಯಂತ ರಸಸ್ಫುರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ರಸವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಬೇರೊಂದನ್ನು ಎಳೆದು ತಂದರೆ ಉಭಯಥಾ ರಸಹಾನಿಯಾಗುವುದು. ಇದು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನ್ವಿತ.[3] ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲೆಂದೇ ಯಶೋವರ್ಮನು ಸ್ವ-ಅವಸರೇ ರಸಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಃ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಹಿರಿಯ ಕವಿಗಳೇ ಪಾಲಿಸಿಲ್ಲ!

ಭಾರತೀಯಕವಿಗಳೆಲ್ಲ ನಿರಪವಾದವೆಂಬಂತೆ ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳಿಂದ, ಬೃಹತ್ಕಥಾಮೂಲದಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇತಿವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಹಿಸಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಿತಿನಷ್ಟೇ ಕೆಡಕೂ ಇದೆ. ವಿಶೇಷತಃ ಸಿದ್ಧರಸಗಳಾಗಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿರುವ ಕಥಾ-ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮನಬಂದಂತೆ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅನರ್ಥಕರ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಯಶೋವರ್ಮನದು. ಇವನ ಮಾತನ್ನೇ ಆನಂದವರ್ಧನ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾಗಿ ಸೂತ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ.[4] ಮಿಕ್ಕ ಅಂಶಗಳಾದ ಸಂವಿಧಾನಕಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಾಗರ್ಥಪ್ರೌಢಿಮೆಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾವು ಈಗಾಗಲೇ ಗಮನಿಸಿದ್ದೇವೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಯಶೋವರ್ಮನ ಮನಸ್ಸು ಔಚಿತ್ಯತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ತೆತ್ತುಕೊಂಡಿತ್ತೆಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂಶವನ್ನು ವಿ. ರಾಘವನ್ ಅವರಂಥ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ರಸದ ಉಪನಿಷತ್ತೇ ಔಚಿತ್ಯವೆಂದು, ಅನೌಚಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಕಾವ್ಯದೋಷವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಆನಂದವರ್ಧನನೂ ಇದೇ ಕಾವ್ಯದ ಶಾಶ್ವತಜೀವಿತವೆಂದು ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿರುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಪದ್ಯದ ಆದ್ಯಂತ ಗಮನಿಸಬಹುದು.[5]   



[1] ಗರ್ಭಾಂಕತಂತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತು ಮತ್ತೂ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಬಹುದು. ಇಂಥ ಎಲ್ಲ ತಂತ್ರಗಳೂ ಕವಿಮನೋಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇತಿವೃತ್ತಘನತೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಾಫಲ್ಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ನಾಟಿಕೆಯಂಥ ಹಗುರವಾದ ರಚನೆಗೆ ತಕ್ಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲಲಿತವಾದ ಹಾಸ್ಯ-ಶೃಂಗಾರಗಳ ಮೇಲಾಟವಿರುವ ಗರ್ಭಾಂಕ ರೂಪುಗೊಂಡರೆ ಭವಭೂತಿಯ ಗಂಭೀರವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೂ ರಾಮಾಯಣದಂಥ ಮಹೇತಿವೃತ್ತಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತದ ಗರ್ಭಾಂಕವು ಮೈದಾಳಿದೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭವಭೂತಿಯ ಜಾಡನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಸಾಫಲ್ಯ ಕಂಡ ಕವಿ ಕ್ಷೇಮೀಶ್ವರನ “ನೈಷಧಾನಂದ”ನಾಟಕದ ಗರ್ಭಾಂಕ ಸ್ಮರಣೀಯ. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣದಂಥ ಇತಿವೃತ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ರಾಜಶೇಖರನ “ಬಾಲರಾಮಾಯಣ”ದ ಗರ್ಭಾಂಕವು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ವಸ್ತುಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕವಿಮನೋಧರ್ಮವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಸನಿರ್ದೇಶಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.  

[2] Some Old Lost Rāma Plays, p. 7

[3] ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಲೋಲ್ಲಟನು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತುಗಳು ಸದಾ ಸ್ಮರಣೀಯ:

ಮಜ್ಜನಪುಷ್ಪಾವಚಯನಸಂಧ್ಯಾಚಂದ್ರೋದಯಾದಿವಾಕ್ಯಮಿಹ |

ಸರಸಮಪಿ ನಾತಿಬಹುಲಂ ಪ್ರಕೃತರಸಾನನ್ವಿತಂ ರಚಯೇತ್ ||

ಯಸ್ತು ಸರಿದದ್ರಿಸಾಗರಪುರತುರಗರಥಾದಿವರ್ಣನೇ ಯತ್ನಃ |

ಕವಿಶಕ್ತಿಖ್ಯಾತಿಫಲೋ ವಿತತಧಿಯಾಂ ನೋ ಮತಃ ಸ ಇಹ || (ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಿಖಿತ, ಪು. ೪೫)

ಯಮಕಾನುಲೋಮತದಿತರಚಕ್ರಾದಿಭಿದೋತಿರಸವಿರೋಧಿನ್ಯಃ |

ಅಭಿಮಾನಮಾತ್ರಮೇತದ್ಗಡ್ಡರಿಕಾದಿಪ್ರವಾಹೋ ವಾ || (ಕಾವ್ಯಾನುಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಿಖಿತ, ಪು. ೩೦೭)

[4] ಸಂತಿ ಸಿದ್ಧರಸಪ್ರಖ್ಯಾ ಯೇ ಚ ರಾಮಾಯಣಾದಯಃ |

ಕಥಾಶ್ರಯಾ ನ ತೈರ್ಯೋಜ್ಯಾ ಸ್ವೇಚ್ಛಾ ರಸವಿರೋಧಿನೀ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, ೩.೧೪ ರಲ್ಲಿಯ ಪರಿಕರಶ್ಲೋಕ)

[5] ಧ್ಯನ್ಯಾಲೋಕ, ೩.೧೪ ರಲ್ಲಿಯ ಪರಿಕರಶ್ಲೋಕ; ಔಚಿತ್ಯವಿಚಾರಚರ್ಚಾ, ೧.೫

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...