ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಆನಂದವರ್ಧನ - 4

This article is part 4 of 6 in the series Shankaracharya and Anandavardhana

ಅನುಭವಪ್ರಮಾಣ

ಶಂಕರರು ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಸರ್ವಜನಸಮ್ಮತವಾದ, ವಿದ್ವಲ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧವೂ ಏಕದೇಶೀಯವೂ ಆದ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಆನಂದವರ್ಧನ ಕೂಡ ಪಂಡಿತ-ಪಾಮರಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ಉಪಾದೇಯವಾಗಿರುವ ವ್ಯಾಸ-ವಾಲ್ಮೀಕಿ-ಕಾಳಿದಾಸರಂಥ ಮಹಾಕವಿಗಳ ಮಹಾಕೃತಿಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನವನು ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.[1] ಹೇಗೆ ಶಂಕರರು ತರ್ಕ-ವ್ಯಾಕರಣಗಳ ಅಸ್ಥಾನವಿನಿಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಗ್ರಂಥಗಳ ಆಶಯವನ್ನು ತಿರುಚುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ರೀತಿ ಆನಂದವರ್ಧನ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧರಸಗಳೆನಿಸಿದ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತಗಳಂಥ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ತಿರುಚುವುದಿರಲಿ, ಹಾಗೆ ಸಾಗುವ ಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.[2]

ಶಂಕರರು ಮತ್ತವರ ಪರಂಪರೆ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ದಾರ್ಶನಿಕರು ಒಪ್ಪುವ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು ಅವನ್ನೂ ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಪೂರ್ಣಾನುಭವವನ್ನು ಆತ್ಯಂತಿಕಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.[3] ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಅದ್ವೈತವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಬೆಲೆಯಿದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವ ವೈದಿಕದರ್ಶನವೆಂದರೆ ಇದೊಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವೆಂಬುದು ಬರಿಯ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಈಗಲೇ ಯಾರಿಗೂ ದಕ್ಕಬಹುದಾದ ಕೇವಲಾನುಭವವೆನಿಸಿದೆ.

ಇದು ಆನಂದವರ್ಧನನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ರಸಾನಂದಕ್ಕೆ ಸೊಗಸಾದ ಸಂವಾದಿ. ಇವನು ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸಹೃದಯರ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಕಾವ್ಯಾಸ್ವಾದಕ್ಕೆ ಒರೆಗಲ್ಲಾಗಿ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ.[4]

ಹೇಗೆ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಿವೇಕ ಮುಖ್ಯವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಹೃದಯರಿಗೆ ಉಚಿತಾನುಚಿತವಿವೇಕ ಮುಖ್ಯ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ತೀವ್ರವಾದ ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವವೊಂದೇ ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಸಾಧನವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ರಸಾಸ್ವಾದಕ್ಕೆ ಉತ್ಕಟವಾದ ಸಹೃದಯತೆಯೊಂದೇ ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣವಾದ ಅರ್ಹತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಶಂಕರ-ಆನಂದವರ್ಧನರು ಬ್ರಹ್ಮ-ರಸಗಳ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬರಿಯ ಪುಸ್ತಕಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೆರವನ್ನು ಕೊಡದೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪುಸ್ತಕಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ತಾನಾಗಿ ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸದಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆಂಬುದು ಶಂಕರರ ನಿಲವು.[5]

ಆನಂದವರ್ಧನನಾದರೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕವಿಯ ಕರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರೂ ಅದು ಕಟ್ಟಕಡೆಗೆ ಆತನ ರಸನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪರ್ಯವಸಿಸಬೇಕು. ಅಂದರೆ, ಕವಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರಮಾತ್ರದ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯದೆ ಅದರ ಹೃದಯವೆನಿಸಿದ ಆನಂದದ ಸಾಧನೆಗೆ ಯತ್ನಿಸಬೇಕು.[6]

ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ-ರಸಾನಂದ

ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ-ರಸಾನಂದಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾದರೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವು ಉತ್ಪಾದ್ಯವಲ್ಲ, ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಆಪ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ; ಜ್ಞಾಪಕವೂ ಅಲ್ಲ, ಕಾರಕವೂ ಅಲ್ಲ. ಅವು ಕೇವಲ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಗಲಿತವೇದ್ಯಾಂತರ. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಕ್ಕೆ ಬಹಿರ್ನಿಮಿತ್ತದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ರಸಾನಂದಕ್ಕೆ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರು ಹವಣಿಸಿಕೊಡುವ ವಿಭಾವ-ಅನುಭಾವಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂಬ ಹೊರಗಿನ ನಿಮಿತ್ತ ಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವು ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಫುರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆಂದೂ ಅಸ್ತಮಿಸುವಂಥದ್ದಲ್ಲ. ರಸಾನಂದವು ನಿಮಿತ್ತಬಾಧಿತವಾದ ಕಾರಣ ಸ್ಫುರಿಸಿ ಅಳಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ವಾದಸಹೋದರ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆನಂದವರ್ಧನನ ಅಡಿಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಮಮ್ಮಟರು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವನ್ನೇ ವಿಶ್ವನಾಥನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾನೆ.[7] ಇವೆರಡರ ನಡುವಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅವಿದ್ಯೆ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜಗದ್ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮೀರಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವು ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಕೇವಲಜ್ಞಾನದ ಫಲ. ಆದರೆ ರಸಾನಂದದಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ರಸಾನಂದದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕರ್ಮಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಂಗತಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದು ನಿಮಿತ್ತಬಾಧಿತ, ಪುನರಾವೃತ್ತಿಪೀಡಿತ. ಈ ಅಂಶವನ್ನು ಆಚಾರ್ಯ ಎಂ. ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರು ತುಂಬ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.[8]     

ವೇದಾಂತಯೋಗ-ಕಲಾಯೋಗ

ಶಂಕರರು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಕಾಣ್ಕೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತ್ರ್ಯಂಗಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಹಾಗೆ ಆನಂದವರ್ಧನನು ವಕ್ರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾವ್ಯದ ಶ್ರವಣ, ತನ್ಮೂಲಕ ಪ್ರತೀತವಾದ ಧ್ವನ್ಯರ್ಥಗಳ ಪರಾಮರ್ಶನ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತವಾಗುವ ರಸದ ಚರ್ವಣವೆಂಬ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವೇದಾಂತಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೊರತಾದ ಪಾತಂಜಲವೇ ಮುಂತಾದ ಯೋಗಗಳು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಶಂಕರರ ನಿಲವು.[9] ಇದೇ ರೀತಿ ಆನಂದವರ್ಧನನ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆ ಪ್ರಕಾರ ಕಾವ್ಯವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು ಕೇವಲ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗೋ ಉಪದೇಶಕ್ಕೋ ಖ್ಯಾತಿ-ಲಾಭಗಳಿಗೋ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ರಸ-ಧ್ವನಿಗಳಿಗೆ ವಿಮುಖವಾದರೆ ಆನಂದ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕಲಾಯೋಗವೆಂಬ ಹೊಸತೊಂದು ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಆನಂದವರ್ಧನ ಪ್ರೇರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮುಮುಕ್ಷು-ಕವಿಗಳಿಗೆ ಭರವಸೆ

ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಾತಿ, ಮತ, ಕುಲ, ಲಿಂಗ, ದೇಶ, ಕಾಲಗಳ ಹಂಗಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸುವರ್ಣಯುಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವರು ಮಹನೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟ ಸೊತ್ತೆಂಬ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಶಂಕರರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.[10] ಹೇಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನುಭವವೆಂಬುದು ತ್ರಿಕಾಲಾಬಾಧಿತವೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ತ್ರಿಕಾಲಾಬಾಧಿತವೆಂದು ಈ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ತೀರ್ಮಾನ; ಪ್ರವಾದಿಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಮತಗಳು ಊಹಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ.

ಇದೇ ರೀತಿ ಆನಂದವರ್ಧನನು ಪ್ರತಿಭೆಯ ಆನಂತ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತ—ವ್ಯಾಸ-ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಂಥ ಹಿಂದಿನವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮಹಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು, ಅನಂತರದವರಿಗೆ ಅಂಥ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಲ್ಲ—ಎಂಬ ನಿರಾಶಾವಾದವನ್ನು ತುಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಂದಿಗೂ ಎಂದಿಗೂ ಸತ್ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭಾವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸಿ ದುಡಿದರೆ ಸರಸ್ವತಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವಳೆಂದು ತನ್ನ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.[11]  



[1] ವಾಲ್ಮೀಕಿವ್ಯಾಸಮುಖ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಕವೀಶ್ವರಾಃ | ತದಭಿಪ್ರಾಯಬಾಹ್ಯೋಯಂ ನಾಸ್ಮಾಭಿರ್ದರ್ಶಿತೋ ನಯಃ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 3.19 ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪರಿಕರಶ್ಲೋಕ); ಅಸ್ಮಿನ್ ಅತಿವಿಚಿತ್ರಕವಿಪರಂಪರಾವಾಹಿನಿ ಸಂಸಾರೇ ಕಾಲಿದಾಸಪ್ರಭೃತಯೋ ದ್ವಿತ್ರಾಃ ಪಂಚಷಾ ವಾ ಮಹಾಕವಯ ಇತಿ ಗಣ್ಯಂತೇ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, ೧.೬ ವೃತ್ತಿ) 

[2] ಸಂತಿ ಸಿದ್ಧರಸಪ್ರಖ್ಯಾ ಯೇ ಚ ರಾಮಾಯಣಾದಯಃ | ಕಥಾಶ್ರಯಾ ನ ತೈರ್ಯ್ಯೋಜ್ಯಾ ಸ್ವೇಚ್ಛಾ ರಸವಿರೋಧಿನೀ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 3.14 ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪರಿಕರಶ್ಲೋಕ) 

[3] ನ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮಿವ ಶ್ರುತ್ಯಾದಯ ಏವ ಪ್ರಮಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮ್ | ಕಿಂತು ಶ್ರುತ್ಯಾದಯೋನುಭವಾದಯಶ್ಚ ಯಥಾಸಂಭವಮಿಹ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಅನುಭವಾವಸಾನತ್ವಾದ್ ಭೂತವಸ್ತುವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ || (ಶಾರೀರಕಭಾಷ್ಯ, 1.1.2)

[4] ಶಬ್ದಾರ್ಥಶಾಸನಜ್ಞಾನಮಾತ್ರೇಣೈವ ನ ವೇದ್ಯತೇ | ವೇದ್ಯತೇ ಸ ತು ಕಾವ್ಯಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞೈರೇವ ಕೇವಲಮ್ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 1.7); ಆನಂದವರ್ಧನನ ಸಹೃದಯಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಅದೆಷ್ಟು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದೆಂದರೆ ಅವನು ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಸಹೃದಯರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸಹೃದಯಹೃದಯಾಹ್ಲಾದಿಶಬ್ದಾರ್ಥಮಯತ್ವಮೇವ ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 1.1 ವೃತ್ತಿ)

[5] ಜ್ಞಾಪಕಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ನ ತು ಕಾರಕಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ || (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ಭಾಷ್ಯ, 1.4.10)

[6] ಸಂಧಿಸಂಧ್ಯಂಗಘಟನಂ ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ | ನ ತು ಕೇವಲಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಥಿತಿಸಂಪಾದನೇಚ್ಛಯಾ (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 3.12)

[7] ಲೋಕೇ ಪ್ರಮದಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣಾದಿಭಿಃ ಸ್ಥಾಯ್ಯನುಮಾನೇ ಅಭ್ಯಾಸಪಾಟವವತಾಂ, ಕಾವ್ಯೇ ನಾಟ್ಯೇ ಚ ತೈರೇವ ಕಾರಣತ್ವಾದಿಪರಿಹಾರೇಣ ವಿಭಾವನಾದಿವ್ಯಾಪಾರವತ್ವಾದ್ ಅಲೌಕಿಕವಿಭಾವಾದಿಶಬ್ದವ್ಯವಹಾರ್ಯೈಃ, ಮಮೈವೇತೇ ಶತ್ರೋರೇವೈತೇ ತಟಸ್ಥಸ್ಯೈವೇತೇ; ನ ಮಮೈವೇತೇ ನ ಶತ್ರೋರೇವೈತೇ ನ ತಟಸ್ಥಸ್ಯೈವೇತೇ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಿವಿಶೇಷಸ್ವೀಕಾರಪರಿಹಾರನಿಯಮಾನವಸಾಯಾತ್ ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಪ್ರತೀತೈಃ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಃ; ಸಾಮಾಜಿಕಾನಾಂ ವಾಸನಾತ್ಮತಯಾ ಸ್ಥಿತಃ; ಸ್ಥಾಯೀ ರತ್ಯಾದಿಕಃ; ನಿಯತಪ್ರಮಾತೃಗತತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತೋಪಿ ಸಾಧಾರಣೋಪಾಯಬಲಾತ್ ತತ್ಕಾಲವಿಗಲಿತಪರಿಮಿತಪ್ರಮಾತೃವಶೋನ್ಮೀಲಿತಜ್ಞೇಯಾಂತರಸ್ಪರ್ಶಶೂನ್ಯಾಪರಿಮಿತಭಾವೇನ ಪ್ರಮಾತ್ರಾ ಸಕಲಹೃದಯಸಂವಾದಭಾಜಾ ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಸ್ವಾಕಾರ ಇವ ಅಭಿನ್ನೋಪಿ ಗೋಚರೀಕೃತಃ, ಚರ್ವ್ಯಮಾಣತೈಕಪ್ರಾಣಃ, ವಿಭಾವಾದಿಜೀವಿತಾವಧಿಃ, ಪಾನಕರಸನ್ಯಾಯೇನ ಚರ್ವ್ಯಮಾಣಃ, ಪುರ ಇವ ಪರಿಸ್ಫುರನ್, ಹೃದಯಮಿವ ಪ್ರವಿಶನ್, ಸರ್ವಾಂಗೀಣಮಿವಾಲಿಂಗನ್, ಅನ್ಯತ್ಸರ್ವಮಿವ ತಿರೋದಧತ್, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಾಸ್ವಾದಮಿವಾನುಭಾವಯನ್, ಅಲೌಕಿಕಚಮತ್ಕಾರಕಾರೀ, ಶೃಂಗಾರಾದಿಕೋ ರಸಃ | ಸ ಚ ನ ಕಾರ್ಯಃ, ವಿಭಾವಾದಿವಿನಾಶೇಪಿ ತಸ್ಯ ಸಂಭವಪ್ರಸಂಗಾತ್ | ನಾಪಿ ಜ್ಞಾಪ್ಯಃ, ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಸಂಭವಾತ್ | ಅಪಿ ತು ವಿಭಾವಾದಿಭಿಃ ವ್ಯಂಜಿತಶ್ಚರ್ವಣೀಯಃ | ಕಾರಕಜ್ಞಾಪಕಾಭ್ಯಾಮನ್ಯತ್ ಕ್ವ ದೃಷ್ಟಮಿತಿ ಚೇನ್ನ ಕ್ವಚಿದ್ ದೃಷ್ಟಮಿತಿ; ಅಲೌಕಿಕಸಿದ್ಧೇಃ ಭೂಷಣಮೇತನ್ನ ದೂಷಣಮ್ | ಚರ್ವಣಾನಿಷ್ಪತ್ತ್ಯಾ ತಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿರುಪಚರಿತೇತಿ ಕಾರ್ಯೋಪ್ಯುಚ್ಯತಾಮ್ | ಲೌಕಿಕಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣತಾಟಸ್ಥ್ಯಾವಬೋಧಶಾಲಿಪರಿಮಿತಯೋಗಿಜ್ಞಾನವೇದ್ಯಾಂತರಸಂಸ್ಪರ್ಶರಹಿತಸ್ವಾತ್ಮಮಾತ್ರಪರ್ಯವಸಿತಪರಿಮಿತೇತರಯೋಗಿ-ಸಂವೇದನವಿಲಕ್ಷಣಲೋಕೋತ್ತರಸ್ವಸಂವೇದನಗೋಚರ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೋಪ್ಯಭಿಧೀಯತಾಮ್ | ತದ್ಗ್ರಾಹಕಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ನ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಂ, ವಿಭಾವಾದಿಪರಾಮರ್ಶಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ನಾಪಿ ಸವಿಕಲ್ಪಕಂ, ಚರ್ವ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಅಲೌಕಿಕಾನಂದಮಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಸ್ವಸಂವೇದನಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ | ಉಭಯಾಭಾವಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚೋಭಯಾತ್ಮಕತ್ವಮಪಿ ಪೂರ್ವವಲ್ಲೋಕೋತ್ತರತಾಮೇವ ಗಮಯತಿ ನ ತು ವಿರೋಧಮ್ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ ಆಚಾರ್ಯಾಭಿನವಗುಪ್ತಪಾದಾಃ || (ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾಶ, 4.26ರಲ್ಲಿಯ ವೃತ್ತಿ)  

ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾದಖಂಡಸ್ವಪ್ರಕಾಶಾನಂದಚಿನ್ಮಯಃ | ವೇದ್ಯಾಂತರಸ್ಪರ್ಶಶೂನ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ವಾದಸಹೋದರಃ ||

ಲೋಕೋತ್ತರಚಮತ್ಕಾರಪ್ರಾಣಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಮಾತೃಭಿಃ ಸ್ವಾಕಾರವದಭಿನ್ನತ್ವೇನಾಯಮಾಸ್ವಾದ್ಯತೇ ರಸಃ || (ಸಾಹಿತ್ಯದರ್ಪಣ, 3.2,3)

[8] Hiriyanna, M. Art Experience. Bengaluru: Prekshaa Pratishtana, 2018. pp. 17–19

[9] ಆತ್ಮಾ ವೈ ಅರೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ದರ್ಶನಾರ್ಹಃ, ದರ್ಶನವಿಷಯಮಾಪಾದಯಿತವ್ಯಃ; ಶ್ರೋತವ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮ್ ಆಚಾರ್ಯತ ಆಗಮತಶ್ಚ; ಪಶ್ಚಾನ್ಮಂತವ್ಯಃ ತರ್ಕತಃ; ತತೋ ನಿದಿಧ್ಯಾಸಿತವ್ಯಃ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಧ್ಯಾತವ್ಯಃ; ಏವಂ ಹ್ಯಸೌ ದೃಷ್ಟೋ ಭವತಿ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನಸಾಧನೈಃ ನಿರ್ವರ್ತಿತೈಃ; ಯದಾ ಏಕತ್ವಮೇತಾನ್ಯುಪಗತಾನಿ, ತದಾ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಂ ಬ್ರಹ್ಮೈಕತ್ವವಿಷಯಂ ಪ್ರಸೀದತಿ, ನ ಅನ್ಯಥಾ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರೇಣ || (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ಭಾಷ್ಯ, 2.4.5)

[10] ಸೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯಾ ಸರ್ವಭಾವಾಪತ್ತಿರಾಸೀನ್ಮಹತಾಂ ದೇವಾದೀನಾಂ ವೀರ್ಯಾತಿಶಯಾತ್, ನೇದಾನೀಮೈದಂಯುಗೀನಾನಾಂ ವಿಶೇಷತೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯತ್ವಾತ್—ಇತಿ ಸ್ಯಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಬುದ್ಧಿಃ, ತದ್ವ್ಯುತ್ಥಾಪನಾಯಾಹ—ತದಿದಂ ಪ್ರಕೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತ್ಸರ್ವಭೂತಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ದೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯಾದಿಲಿಂಗಮ್, ಏತರ್ಹಿ ಏತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ವರ್ತಮಾನಕಾಲೇ ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ವ್ಯಾವೃತ್ತಬಾಹ್ಯೌತ್ಸುಕ್ಯ ಆತ್ಮಾನಮೇವ ಏವಂ ವೇದ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿ —ಅಪೋಹ್ಯ ಉಪಾಧಿಜನಿತಭ್ರಾಂತಿವಿಜ್ಞಾನಾಧ್ಯಾರೋಪಿತಾನ್ ವಿಶೇಷಾನ್ ಸಂಸಾರಧರ್ಮಾನಾಗಂಧಿತಮನಂತರಮಬಾಹ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾಹಮಸ್ಮಿ ಕೇವಲಮಿತಿ—ಸಃ ಅವಿದ್ಯಾಕೃತಾಸರ್ವತ್ವನಿವೃತ್ತೇರ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನಾದಿದಂ ಸರ್ವಂ ಭವತಿ | ನ ಹಿ ಮಹಾವೀರ್ಯೇಷು ವಾಮದೇವಾದಿಷು ಹೀನವೀರ್ಯೇಷು ವಾ ವಾರ್ತಮಾನಿಕೇಷು ಮನುಷ್ಯೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿಶೇಷಃ ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಾಸ್ತಿ || (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ಭಾಷ್ಯ, 1.4.10)

[11] ವಾಲ್ಮೀಕಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಯದ್ಯೇಕಸ್ಯಾಪಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ | ಇಷ್ಯತೇ ಪ್ರತಿಭಾರ್ಥೇಷು ತತ್ತದಾನಂತ್ಯಮಕ್ಷಯಮ್ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 4.7 ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯ ಸಂಗ್ರಹಶ್ಲೋಕ); ಪ್ರತಾಯಂತಾಂ ವಾಚೋ ನಿಮಿತವಿವಿಧಾರ್ಥಾಮೃತರಸಾ ನ ಸಾದಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕವಿಭಿರನವದ್ಯೇ ಸ್ವವಿಷಯೇ | ಪರಸ್ವಾದಾನೇಚ್ಛಾವಿರತಮನಸೋ ವಸ್ತು ಸುಕವೇಃ ಸರಸ್ವತ್ಯೇವೈಷಾ ಘಟಯತಿ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಭಗವತೀ || (ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, 4.17)

To be continued.

 

Author(s)

About:

Dr. Ganesh is a 'shatavadhani' and one of India’s foremost Sanskrit poets and scholars. He writes and lectures extensively on various subjects pertaining to India and Indian cultural heritage. He is a master of the ancient art of avadhana and is credited with reviving the art in Kannada. He is a recipient of the Badarayana-Vyasa Puraskar from the President of India for his contribution to the Sanskrit language.

Prekshaa Publications

The Mahābhārata is the greatest epic in the world both in magnitude and profundity. A veritable cultural compendium of Bhārata-varṣa, it is a product of the creative genius of Maharṣi Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa. The epic captures the experiential wisdom of our civilization and all subsequent literary, artistic, and philosophical creations are indebted to it. To read the Mahābhārata is to...

Shiva Rama Krishna

சிவன். ராமன். கிருஷ்ணன்.
இந்திய பாரம்பரியத்தின் முப்பெரும் கதாநாயகர்கள்.
உயர் இந்தியாவில் தலைமுறைகள் பல கடந்தும் கடவுளர்களாக போற்றப்பட்டு வழிகாட்டிகளாக விளங்குபவர்கள்.
மனித ஒற்றுமை நூற்றாண்டுகால பரிணாம வளர்ச்சியின் பரிமாணம்.
தனிநபர்களாகவும், குடும்ப உறுப்பினர்களாகவும், சமுதாய பிரஜைகளாகவும் நாம் அனைவரும் பரிமளிக்கிறோம்.
சிவன் தனிமனித அடையாளமாக அமைகிறான்....

ऋतुभिः सह कवयः सदैव सम्बद्धाः। विशिष्य संस्कृतकवयः। यथा हि ऋतवः प्रतिसंवत्सरं प्रतिनवतामावहन्ति मानवेषु तथैव ऋतुवर्णनान्यपि काव्यरसिकेषु कामपि विच्छित्तिमातन्वते। ऋतुकल्याणं हि सत्यमिदमेव हृदि कृत्वा प्रवृत्तम्। नगरजीवनस्य यान्त्रिकतां मान्त्रिकतां च ध्वनदिदं चम्पूकाव्यं गद्यपद्यमिश्रितमिति सुव्यक्तमेव। ऐदम्पूर्वतया प्रायः पुरीपरिसरप्रसृतानाम् ऋतूनां विलासोऽत्र प्रपञ्चितः। बेङ्गलूरुनामके...

The Art and Science of Avadhānam in Sanskrit is a definitive work on Sāhityāvadhānam, a form of Indian classical art based on multitasking, lateral thinking, and extempore versification. Dotted throughout with tasteful examples, it expounds in great detail on the theory and practice of this unique performing art. It is as much a handbook of performance as it is an anthology of well-turned...

This anthology is a revised edition of the author's 1978 classic. This series of essays, containing his original research in various fields, throws light on the socio-cultural landscape of Tamil Nadu spanning several centuries. These compelling episodes will appeal to scholars and laymen alike.
“When superstitious mediaevalists mislead the country about its judicial past, we have to...

The cultural history of a nation, unlike the customary mainstream history, has a larger time-frame and encompasses the timeless ethos of a society undergirding the course of events and vicissitudes. A major key to the understanding of a society’s unique character is an appreciation of the far-reaching contributions by outstanding personalities of certain periods – especially in the realms of...

Prekṣaṇīyam is an anthology of essays on Indian classical dance and theatre authored by multifaceted scholar and creative genius, Śatāvadhāni Dr. R Ganesh. As a master of śāstra, a performing artiste (of the ancient art of Avadhānam), and a cultured rasika, he brings a unique, holistic perspective...

Yaugandharam

इदं किञ्चिद्यामलं काव्यं द्वयोः खण्डकाव्ययोः सङ्कलनरूपम्। रामानुरागानलं हि सीतापरित्यागाल्लक्ष्मणवियोगाच्च श्रीरामेणानुभूतं हृदयसङ्क्षोभं वर्णयति । वात्सल्यगोपालकं तु कदाचिद्भानूपरागसमये घटितं यशोदाश्रीकृष्णयोर्मेलनं वर्णयति । इदम्प्रथमतया संस्कृतसाहित्ये सम्पूर्णं काव्यं...

Vanitakavitotsavah

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Vaiphalyaphalam

इदं खण्डकाव्यमान्तं मालिनीछन्दसोपनिबद्धं विलसति। मेनकाविश्वामित्रयोः समागमः, तत्फलतया शकुन्तलाया जननम्, मातापितृभ्यां त्यक्तस्य शिशोः कण्वमहर्षिणा परिपालनं चेति काव्यस्यास्येतिवृत्तसङ्क्षेपः।

Nipunapraghunakam

इयं रचना दशसु रूपकेष्वन्यतमस्य भाणस्य निदर्शनतामुपैति। एकाङ्करूपकेऽस्मिन् शेखरकनामा चित्रोद्यमलेखकः केनापि हेतुना वियोगम् अनुभवतोश्चित्रलेखामिलिन्दकयोः समागमं सिसाधयिषुः कथामाकाशभाषणरूपेण निर्वहति।

Bharavatarastavah

अस्मिन् स्तोत्रकाव्ये भगवन्तं शिवं कविरभिष्टौति। वसन्ततिलकयोपनिबद्धस्य काव्यस्यास्य कविकृतम् उल्लाघनाभिधं व्याख्यानं च वर्तते।

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the third volume, some character sketches of great literary savants responsible for Kannada renaissance during the first half of the twentieth century. These remarkable...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the second volume, episodes from the lives of remarkable exponents of classical music and dance, traditional storytellers, thespians, and connoisseurs; as well as his...

Karnataka’s celebrated polymath, D V Gundappa brings together in the first volume, episodes from the lives of great writers, poets, literary aficionados, exemplars of public life, literary scholars, noble-hearted common folk, advocates...

Evolution of Mahabharata and Other Writings on the Epic is the English translation of S R Ramaswamy's 1972 Kannada classic 'Mahabharatada Belavanige' along with seven of his essays on the great epic. It tells the riveting...

Shiva-Rama-Krishna is an English adaptation of Śatāvadhāni Dr. R Ganesh's popular lecture series on the three great...

Bharatilochana

ಮಹಾಮಾಹೇಶ್ವರ ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಹೆಸರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶೈವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗಳ ಪರಮಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ  ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗಿರುವ ಆಲಂಬನ. ಇದೇ ರೀತಿ ರಸಧ್ವನಿಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು...

Vagarthavismayasvadah

“वागर्थविस्मयास्वादः” प्रमुखतया साहित्यशास्त्रतत्त्वानि विमृशति । अत्र सौन्दर्यर्यशास्त्रीयमूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वक्रता-औचित्यादीनि सुनिपुणं परामृष्टानि प्रतिनवे चिकित्सकप्रज्ञाप्रकाशे। तदन्तर एव संस्कृतवाङ्मयस्य सामर्थ्यसमाविष्कारोऽपि विहितः। क्वचिदिव च्छन्दोमीमांसा च...

The Best of Hiriyanna

The Best of Hiriyanna is a collection of forty-eight essays by Prof. M. Hiriyanna that sheds new light on Sanskrit Literature, Indian...

Stories Behind Verses

Stories Behind Verses is a remarkable collection of over a hundred anecdotes, each of which captures a story behind the composition of a Sanskrit verse. Collected over several years from...